Silent Friend

Een eeuwenoude Ginkgo biloba, een hoogleraar neurowetenschappen, een biologiestudent en een geranium zijn enkele van de hoofdpersonen in deze film, die meerdere tijdlijnen en bewustzijnsniveaus omvat.

Planten vormen ongeveer 82 procent van de biomassa op Aarde. Mensen één honderdste van een procent: een vijftigste deel van alle dierlijke biomassa, die goed is voor een half procent van het totaal. Het zou een mens nederig kunnen maken. De levensverwachting van de mens ligt wereldwijd ergens rond de 75 jaar. De levensverwachting van een Ginkgo biloba ergens rond de duizend, het oudste levende exemplaar wordt geschat op vierduizend jaar oud. Het zou een mens nederig kunnen maken.

“Dat is het probleem met mensen, hun diepst gewortelde probleem”, schrijft Richard Powers in zijn roman The Overstory (2018). “Het leven beweegt langs hen heen, ongezien. Hier, vlak naast hen. Het vormen van de grond. Het zorgen voor de waterkringloop. Uitwisseling van voedingsstoffen. Het maken van het weer en de atmosfeer. Het voeden, genezen en huisvesten van meer soorten schepselen dan de mens kan tellen.”

Je zou Silent Friend (Stille Freundin) kunnen beschrijven als een film die zich afspeelt over drie tijdlijnen, met drie verschillende hoofdpersonen. Je kunt Silent Friend ook beschrijven als een film die zich afspeelt in één tijdlijn, met één hoofdpersoon. Het is maar net vanuit welk perspectief je de film beschrijft. Dat van de mensen in de film, of dat van de boom: de met haar tweehonderd jaar nog jonge Ginkgo biloba in de botanische tuin van een Duitse universiteit.

Op die universiteit komt de Hongkongse neurowetenschapper Tony (Tony Leung Chiu-wai) in 2020 gastcollege geven, wanneer covid het onderwijs stillegt. In 1908 wordt Grete er als eerste vrouwelijke student toegelaten. En in 1972 wordt Hannes verliefd op medestudent Gundula, die een experiment uitvoert met de geranium in haar vensterbank. En dan is er dus de Ginkgo biloba, ofwel Japanse notenboom, met haar diepgeel kleurende bladerkroon. Behorend tot de laatste nog levende soort van de orde van Ginkgoaceae, en daarom ook wel een levend fossiel genoemd.

Boom als protagonist
Dat natuur of een landschap een personage wordt genoemd gebeurt vaker, maar in veel van die gevallen is dat toch vooral op een metaforisch niveau, om iets uit te drukken ten opzichte van de menselijke hoofdpersoon. Dat is niet wat de Hongaarse filmmaker Ildikó Enyedi (On Body and Soul, 2017) doet. Wat zij hier doet is een oprechte poging om een boom, maar ook een geranium of kruidje-roer-me-niet, te benaderen als een protagonist. Dat doet ze door te benadrukken dat die levensvormen op zichzelf staan en bestaan.

De beste beschrijving van Silent Friend is dan ook als een film waarin de verschillende organismen – boom, bloem, mens – elk op hun eigen tempo, in hun eigen tijd en op hun eigen bewustzijnsniveau bewegen. Soms van elkaar bewust, soms niet. In 1908 poseert Grete voor de Ginkgo, een foto die Tony in 2020 tegenkomt op zijn zwerftochten door de uitgestorven universiteitscampus. Met de foto in de hand zoekt hij de plek op waar die ruim een eeuw eerder werd gemaakt.

Het is een van de weinige momenten waarop de film een expliciete link legt tussen de verschillende verhaallijnen. Veel meer gaat het over onzichtbare, soms ook abstractere verbindingen. Als Tony een lokaal gerecht eruit kotst aan de voet van de Ginkgo, toont het volgende shot hoe dat de grond insijpelt en de wortels van de boom zich samentrekken.

In de jaren zeventig probeert Gundula met behulp van sensoren te meten hoe een geranium reageert op de aanwezigheid van een mens. Op aanraking, stemgeluid, op iemands gemoedstoestand. Volgens haar is het niet de vraag of een plant zich daarvan bewust is en daarop reageert, maar of wij als mens de instrumenten hebben om dat te kunnen waarnemen, om die taal te verstaan.

Boom met intelligentie
In de afgelopen decennia is steeds meer duidelijk geworden dat planten en bomen intelligentie en bewustzijn hebben, een sociaal systeem. Dat bossen kunnen migreren, dat bomen elkaar op afstand voor gevaar kunnen waarschuwen, elkaar via hun wortels van extra voedingsstoffen voorzien als de ene boom het even lastiger heeft dan de ander. Het zijn ontdekkingen die Peter Wohlleben optekende in zijn populaire boek The Hidden Life of Trees (2015), waaruit Powers rijkelijk putte voor The Overstory, waarin de levensverhalen van mensen op steeds weer andere manieren in aanraking komen met die van bomen.

“Het leven is in gesprek met zichzelf, en zij heeft meegeluisterd”, schrijft Powers over een van die mensen. Op zijn meest transcendentale momenten is dat hoe Silent Friend voelt: alsof we even boven ons eigen bewustzijnsniveau uitstijgen en meeluisteren met de enorme hoeveelheid leven die normaal langs ons heen beweegt. Het zou een mens nederig kunnen maken.