Movies that Matter 2026: Grand Jury Fiction-competitie

De Grand Jury Fiction-competitie op het Movies That Matter Festival grossiert dit jaar in films met dissidente hoofdpersonages die dapper tegen de stroom in zwemmen.

Mag je in een film onverbloemd menselijk leed tonen? Die vraag dient zich aan in American Doctor, de openingsfilm van Movies that Matter 2026.

De documentaire draait om drie Amerikaanse artsen die tijdens de genocide in Gaza werkzaam zijn in een ziekenhuis in Khan Younis. De joodse orthopeed Mark Perlmutter wil documentairemaker Poh Si Teng een foto laten zien van Israëlisch oorlogsgeweld, maar Teng twijfelt: ze wil de waardigheid van de slachtoffers beschermen. Perlmutter wuift Tengs twijfel weg: “Israël heeft hen die waardigheid al ontnomen.” In beeld verschijnt een rij dode baby’s.

Als Perlmutters (Amerikaanse) collega Feroze Sidwha bij CNN vertelt over alle ellende die hij heeft gezien, aangericht door “Amerikaanse belastingdollars”, vraagt de presentator zich hardop af of deze beschuldigingen wel verifieerbaar zijn. Zo illustreert Teng hoe getuigenissen uit de eerste hand worden gereduceerd tot een mening.

Thaer Ahmad, een Amerikaans-Palestijnse arts, zegt verderop in de film dat deze houding van (Amerikaanse) media bijdraagt aan hoe zijn “Amerikaanse kant zijn Palestijnse kant onderdrukt”. Toch blijven de drie zich inzetten voor Palestijnse oorlogsslachtoffers, want wegkijken is op dit moment overduidelijk geen optie.

Barre reis
In de acht films in de Grand Jury Fiction-competitie op het festival verschaffen filmmakers, zoals in American Doctor, inzicht in onderwerpen die misschien enigszins van de radar zijn verdwenen maar wel aandacht verdienen.

Akio Fujimoto toont in zijn derde speelfilm Lost Land (Harà watan) – bekroond met de speciale jurprijs in de Orrizonti-competitie in Venetië – het lot van een groep Rohingya-vluchtelingen die vanuit een vluchtelingenkamp in Bangladesh per boot de overtocht naar Maleisië wagen. Fujimoto spiegelt de bijna fluorescerend blauwe zee voor als een plek vol oneindige mogelijkheden. Maar de keerzijde is dat het op open water flink kan stormen. De Japanner brengt deze beproevingen op hyperrealistische wijze in beeld, met een duistere mise-en-scène waarin de regendruppels bijna tastbaar worden.

Precies dat genadeloze realisme maakt de barre reis invoelbaar. Fujimoto focust zich in het bijzonder op twee jonge kinderen, broer en zus, die onderweg gelukkig wel door goede Samaritanen worden geholpen. Maar wat vooral aan de film bijblijft, is hoezeer vluchten soms ook een radicale daad van verzet is.

Papierberg
Dat soort daden van verzet door dissidente eenlingen vormen een rode draad door de hele competitie. Zie bijvoorbeeld Two Prosecutors van Sergei Loznitsa en Eagles of the Republic van Tarik Saleh, twee films waarin een eenling het opneemt tegen een autocratisch schrikbewind.

Two Prosecutors speelt zich af in de Sovjet-Unie in 1937, de tijd dat onder Stalins bewind vermeende dissidenten en masse worden vermoord. In een gevangenis in Brjansk proberen gedetineerden dagelijks hun onschuld te bewijzen door briefjes aan de buitenwereld te schrijven. Maar een van de gedetineerden heeft de opdracht om deze papierberg te verbranden. Totdat hij een van die briefjes toch stiekem doorstuurt. De lokale officier van justitie Kornyev (Aleksandr Kuznetsof) krijgt het briefje in handen en stelt een onderzoek in. Het kan toch niet zo zijn dat een onschuldig man vastzit?

Kornyev blijkt al snel een naïeveling die nog niet is murwgebeukt door het Sovjet-bewind. Hij besluit de gevangenis te bezoeken. Losnitza schetst de stroperige bureaucreatie die de strafpleiter daar aantreft tot in detail. Medewerkers van de gevangenis zijn bedreven in het traineren. Als Kornyev naar de cel wordt geleid oogt die onderneming als een afdaling naar de hel langs massieve sloten die met grote sleutels opengemaakt moeten worden – het sublieme sound design van de film onderschrijft deze unheimische sfeer.

Uiteindelijk komt Kornyev terecht in Moskou, waar hij bij de hoogste baas aan de bel trekt. De apparatsjiks reageren lauwtjes op zijn bevindingen. Two Prosecutors is bijzonder paradoxaal: Kornyev is een hoeder van de staat, die in dienst van die staat de waarheid boven tafel wil krijgen maar opereert in een systeem dat de waarheid juist systematisch onder het tapijt schuift.

Vaderlandslievend
Het Egyptische Eagles of the Republic draait om filmster George Fahmy (gespeeld door filmster Fares Fares) die in tegenstelling tot Loznitsa’s Kornyev een grote aversie heeft tegen de staat, en president Abdel Fatah al-Sisi in het bijzonder. Fahmy, die door zijn fans liefkozend “de farao van het zilveren scherm” wordt genoemd, is niet bepaald een devote moslim – hij drinkt, rookt en heeft een buitenechtelijke relatie met aspirant-acteur Donya (Lyna Khoudri). Dit alles tot ongenoegen van de naaste medewerkers van de president – is hij wel een patriot?

Als Fahmy door de regering wordt gevraagd om generaal al-Sisi te spelen in een historische film over de coup van 2013, toen al-Sisi de macht greep, moet Fahmy veinzen (of acteren) dat hij wél vaderlandslievend is.

Filmmaker Tarik Saleh illustreert in dit slotstuk van zijn Caïro-trilogie (na The Nile Hilton Incident uit 2017 en Cairo Conspiracy uit 2022) opnieuw hoezeer corruptie Egypte in zijn greep heeft. Fahmy staat net als Kornyev in Two Prosecutors voor een duivels dilemma: als hij kritisch blijft zet hij zijn leven op het spel, maar als hij zich naar de grillen van de president schikt, verliest hij zijn morele integriteit.

Struisvogel
Het Egyptische Aisha Can’t Fly Away (Eayshat lam taeud qadiratan ealaa altayaran) laat een volstrekt andere kant van het land zien en focust zich op de ellende van de Soedanese Aisha (Buliana Simon) die in Caïro werkt bij een soort thuiszorgorganisatie. Filmmaker Morad Mostafa laat in de eerste akte zien hoe zijn hoofdpersoon als zwarte vrouw heeft leren overleven in een racistische maatschappij: door te zwijgen, door zich onzichtbaar te maken. Toch weten criminelen vat op haar te krijgen. Ze wordt gedwongen sleutels van cliënten te kopiëren, waarna hun appartementen worden leeggeroofd.

De film neemt een wending als Aisha een nieuwe cliënt toegewezen krijgt die haar tot seksuele handelingen dwingt. Vanaf dat moment voegt Mustafa magisch-realistische elementen toe aan het verhaal: zo beginnen er veren te groeien op Aisha’s huid, alsof ze langzaam transformeert in een struisvogel die zijn kop in het zand moet steken. Maar Aisha wil dat pertinent niet. Dat ze droomt over het vermoorden van haar cliënt, komt in die zin niet als een verrassing.

De notie dat het leven soms bestaat uit de keuze tussen vluchten en vechten is in de Grand Jury Fiction-competitie ook te zien in twee coming-of-age-films: Truly Naked en La Petite dernière. De Nederlandse filmmaker Muriel d’Ansembourg debuteert met Truly Naked, een drama over scholier Alec (debutant Caolán O’Gorman) die de camera bedient voor de pornofilms die zijn vader maakt. Terwijl Alec zelf nog maagd is, heeft hij allerlei seksuele handelingen al door de lens voorbij zien komen. Hij heeft, zoals veel jongeren, een verwrongen beeld van hoe seks hoort te zijn, iets dat hij pas beseft als hij verliefd wordt op Nina (Safiya Benaddi).

In Truly Naked pretenderen Alecs vader en zijn pornocollega’s dat ze hun “anders-zijn” omarmen. Maar D’Ansembourg laat ook doorschemeren dat porno een gevaarlijke, traumatische en vrouwonvriendelijke kant heeft. En dat Alec, die zich overduidelijk schaamt voor zijn werk, beter af is als hij niet in de voetsporen van zijn vader treedt. Alec moet achterhalen wie hij daadwerkelijk is, of zoals Nina tegen het einde van de film constateert: “Jij denkt dat jij dingen verborgen houdt, maar in plaats daarvan houden die dingen jou verborgen.”

Casual racisme
La petite dernière draait net als Truly Naked om een jongere die zoekende is. De Algerijns-Franse tiener Fatima (Nadia Melliti, die in Cannes werd bekroond voor deze rol) begint als ze in Parijs filosofie gaat studeren van haar geloof te vallen, waarbij meespeelt dat ze eigenlijk op vrouwen valt. Filmmaker Hafsia Herzi toont hoe Fatima gaandeweg verstrikt raakt tussen haar twee leefwerelden.

Herzi weet in haar verhaal, gebaseerd op de gelijknamige autofictie-roman van Fatima Daas, clichés te vermijden. Zo is Fatima afkomstig uit een warm gezin, omringd door lieve zussen. En toch is ze zich ervan bewust dat uit de kast komen onverenigbaar is met de levensvisie van haar familie. La petite dernière raakt daarnaast op pregnante wijze aan het alledaagse racisme in Frankrijk. Buitenstaanders spreken Fatima niet uitsluitend aan op haar (mogelijke) seksuele voorkeur, maar ook op haar etnische achtergrond.

Twee (genre)films in de competitie gaan in het verbeelden van vrijgevochten hoofdpersonages nog een stuk verder. In The Mysterious Gaze of the Flamingo (La misteriosa mirada del flamenco) wordt een gemeenschap van drag queens in een Noord-Chileense mijnstreek begin jaren 80 gezien als de veroorzakers van een dodelijke epidemie die “de pest” wordt genoemd. Mijnwerkers roepen elkaar op oogcontact met de vrouwen te vermijden – en stoppen daarmee het bestaan van andersoortige relaties in de doofpot. Dit alles wordt vertelt vanuit het perspectief van de elfjarige Lida, de geadopteerde dochter van een van de drag queens. Door haar ogen zien we hoe de leden van haar uitgebreide familie een voortdurend een strijd voeren tegen het patriarchaat.

Filmmaker Diego Cespédes lardeert zijn speelfilmdebuut, net als Mostafa in Aisha Can’t Fly Away, met een vleugje magisch-realisme. Zo brengt hij het bovengenoemde broodje aap-verhaal van een ziekte die zich verspreidt via oogcontact tot leven in een bijzonder dubbelzinnige scène bij een meertje. Met een sleutelrol voor Lida’s surrogaatmoeder, die vanwege haar lange benen ‘de Flamingo’ wordt genoemd. Zij toont Lida dat je je eigen identiteit niet moet verbergen.

Toxische mannenculturen
Het Amerikaanse The Plague gaat net als The Mysterious Gaze of the Flamingo om de menselijke neiging om de ander uit te sluiten. De film speelt zich af in 2003, als de elfjarige Ben (een knappe rol van Everett Blunck) deelneemt aan een zomerkamp voor waterpoloërs. Bij aankomst constateert hij meteen dat Eli het pispaaltje van de groep is. Eli lijdt aan een soort schimmelinfectie, die door de andere jongens ‘de pest’ wordt genoemd. Terwijl de pestkoppen onder leiding van de uiterst gemene Jake Eli vermijden, zoekt Ben juist af en toe toenadering. Je zou dat kunnen zien als een soort morele reflex, die bij de andere waterpoloërs ontbreekt, of nog niet is aangemaakt.

Eli blijkt uiteindelijk een bijzonder eigenzinnige tiener. Het speelfilmdebuut van Charlie Polinger zet uiteen hoe toxische mannenculturen die eigenzinnigheid onbeschaamd de kop indrukken. Alles wat afwijkt, moet wijken.

Maar de acht films uit de Grand Jury Fiction-competitie bewijzen juist dat de wereld smacht naar (integere) non-conformisten als Ben. De films laten zien met welke risico’s het omarmen van je diepste zelf gepaard gaat; maar ook dat dit de oplossing is voor een wereld waarin menselijke waardigheid voortdurend onder druk staat.

---

Movies that Matter Festival vindt plaats van 20 t/m 28 maart 2026 in Den Haag. Vervolgens is Truly Naked in de bioscopen te zien vanaf 23 april, Two Prosecutors vanaf 30 april, Eagles of the Republic vanaf 9 juli en La petite dernière vanaf 23 juli.