Ana ana

De Arabische Lente leek een belofte op meer vrijheid voor vrouwen. Vier zelfportretten van jonge Egyptische kunstenaressen geven in Ana ana een poëtisch inzicht in hoe ongelijkheid en onderdrukking nog steeds bij het dagelijks leven horen.

Door Laura van Zuylen

Wapperende houten kleerhangers. Een stoel in een verlaten zandlandschap. Vier vrouwen — een theatermaker, een fotograaf, een videokunstenaar en een scenarist — maken elk binnen hun eigen discipline zelfportretten tegen de achtergrond van de Arabische Lente. De poëtische documentaire Ana ana combineert selfies met monologen, droombeelden en stadsgezichten. Ze hebben de droombeelden grotendeels zelf gedraaid, zo leren we de verschillende kanten van de kunstenaressen kennen. Regisseur Corinne van Egeraat: "Ze reflecteren via hun werk op hoe ze aankijken tegen liefde en religie en op wat dat betekent in hun omgeving."
Van Egeraat is een Nederlandse documentairemaakster, maar ze vindt haar onderwerpen vaak in het buitenland. Zo maakte ze eerder de korte film Cowboys in Kosovo (2004), waarin ze vier Kosovaarse vrienden vraagt scènes uit westerns na te spelen Momenteel werkt ze aan een film in Birma. Als ik haar spreek, is ze even in Nederland.
Ana Ana maakte Van Egeraat samen met haar geliefde, de Tsjechische documentairemaker Petr Lom. Die vertrok direct naar Caïro toen de revolutie in 2011 losbarstte. Lom: "Ik benaderde de politicus Mohammed el-Baradei, een van de belangrijkste revolutieleiders, maar maakte uiteindelijk een documentaire over een ander onderwerp, Back to the Square." In die film uit 2012 vertellen vijf mensen intense verhalen over wat de protesten op het Tahrirplein met hen hebben gedaan en de angst en deceptie die daarmee gepaard gaan.
Impliciet borduurt Ana ana voort op die eerdere film. Lom: "In Back to the Square vertelt een vrouw over de intimidaties van het leger en hoe ze gedwongen werd een test te laten doen om te controleren of ze nog maagd was. Dat verhaal maakte diepe indruk op me. Des te meer realiseerde ik me hoe moeilijk het is voor vrouwen in Egypte. Toen heb ik erop aangestuurd om de film van Corinne en mij op vrouwen toe te spitsen."

Podium
Van Egeraat volgde Lom naar Caïro en begon een workshop voor kunstenaars. Daar is Ana ana uit voortgevloeid. Van Egeraat: "Ik wilde een zelfportret-videoworkshop geven. En dan niet alleen voor filmmakers, maar ook voor kunstenaars met andere achtergronden. Dat idee legde ik voor aan de directeur van de Townhouse Gallery, de grootste galerie van Egypte. Hij verwachtte dat daar wel animo voor was, omdat hij merkte dat kunstenaars juist op zoek waren naar nieuwe manieren om zich uit te drukken. "
Van Egeraat heeft een acteerachtergrond en koos voor improvisatietechnieken uit het theater als uitgangspunt. "Ik heb geleerd om te improviseren op basis van de aanwijzingen van de regisseur en mijn eigen ideeën te verkennen. Nu daagde ik de cursisten uit om op basis van hun eigen ervaringen, karakter, overtuigingen en gevoel te improviseren."
Een jaar later wilden Lom en Van Egeraat verder werken met vier jonge, vrouwelijke workshopdeelnemers. Ana ana is dus grotendeels door hen zelf gedraaid. Lom: "We wilden hun in eerste instantie een podium geven voor hun artistieke uitingen en zijn pas later gaan nadenken over het verhaal. We hebben hen allemaal vijf keer een aantal uur geïnterviewd gedurende een periode van twee jaar. Om grip te krijgen op wat er in mensen omgaat, moet je de tijd nemen. Pas dan kom je in de buurt van wie iemand echt is."

Paradox
De kunstenaressen hebben ieder een eigen stijl en een ander doel voor ogen. De scenarist ontroert doordat haar zelfportretten steeds meer op dagboeken gaan lijken. Hoewel ze aanvankelijk schuw is voor de camera, durft zij het meest persoonlijk te worden. De fotograaf is visueel sterk. Als zij de opdracht krijgt ‘iets’ te doen met een ladder in de woestijn, schildert ze hem aan de onderkant geel en de bovenkant blauw, zodat hij wegvalt tegen de blauwe lucht. De videokunstenaar filmt een verlaten stoel in de uitgestrekte zandvlakte. In de stad richt ze de camera op zichzelf en gaat ze op de lege stoelen zitten. Achter haar zien we mannen verbaasd of afkeurend kijken. Ook verkent ze met de camera haar lijf, omdat ze daarin een paradox constateert. Haar lichaam is het enige baken dat ze heeft, maar tegelijkertijd houdt het haar gevangen omdat ze een vrouw is. Van Egeraat: "We zijn op zoek gegaan naar metaforen voor wie ze waren en voor hoe ze zich voelden. Sarah, de videokunstenaar, herkende zichzelf in de lege stoelen die het straatbeeld van Caïro typeren, omdat ze nergens bij horen. Ze groeide op in verschillende steden over de wereld, onder andere in New York en Dubai, en voelt zich nergens thuis."
Zonder expliciet politiek te worden, demonstreert Ana ana hoe de ongelijkheid van vrouwen met het leven van alledag verstrengeld is. Van Egeraat: "Coming-of-age en het zoeken naar je eigen artistieke geluid zijn universele thema’s. Maar als je zo wordt tegengewerkt, zeggen ze ook iets over de plaats waar je je bevindt. Ana ana toont dat deze vrouwen niet anders zijn dan wij, ook al zijn ze Egyptisch. Uit hun verhalen blijkt: kunst en creativiteit krijgen meer betekenis op een plek waar onderdrukt wordt."

Filmkrant.Live verzorgt in maart inleidingen bij must see Ana ana | Chassé Cinema Breda, 8 maart 14.00 uur, door Sasja Koetsier | Raadpleeg ook de agenda van uw filmtheater | Voor meer informatie en boekingen filmkrant.nl > filmkrant.live