World Wide Angle (NL) – 2 maart 2016
Kroniek van een natie voorspeld
De Australische filmcriticus Adrian Martin kijkt naar opvallende discussies en tendensen rond filmmakers.
Door Adrian Martin
Ergens in 1983 splitste de nu glorieus herboren Australische auteur George Miller zichzelf in tweeën. Tijdens het coproduceren (en soms regisseren) van een baanbrekende serie tv-‘events’ die in de huidige genealogieën van het medium te vaak over het hoofd worden gezien — ambitieuze series waaronder The Dismissal (1983), Bodyline (1984) and Bangkok Hilton (1989) — bewees Miller dat hij het essentiële verschil begreep tussen cinema en televisie.
Het film-narratief was big-budget, stateloze fantasie voor het grote scherm en een internationaal publiek. Televisiedrama daarentegen was nauwer, nationaal van karakter, nationalistisch zelfs: het was voor mensen een manier om over hun eigen geschiedenis te leren en discussiëren. Film was spectaculair, televisie was intiem. En tv, anders dan film — dat in zijn wilde voorstellingsvermogen niet aan regels of plaatsen gebonden is — had een plechtiger, sociale opdracht. Het moest een kroniek van de tijd zijn, van heden en verleden.
Deelt Martin Scorsese die visie? Zijn televisiewerk neigt naar de documentairevorm — en de vorm van een kroniek. Zeker, een obsessie met ‘de veranderende tijd’ en zijn texturen is een belangrijk aspect van Goodfellas (1990) en Casino (1995). Maar in film heeft Scorsese er zichtbaar moeite mee een balans te vinden tussen een vrije, expansieve beschrijving van de wereld met de strikte, dwingende eisen van het verhaal van een antiheld. In die zin vormt tv voor hem een bevrijding: daar heeft hij verhaal én wereld, hij heeft ‘de taart én hij kan hem opeten’.
De pilotaflevering van Boardwalk Empire (2010) overtuigde me er niet van dat Scorsese en het medium televisiedrama een natuurlijke combinatie waren. Maar zijn nieuwe serie Vinyl die hij samen met Mick Jagger en Terence Winter ontwikkelde, is anders. In zekere zin brengt de serie een aantal sleutelelementen uit Scorsese’s carrière samen: de onderwereld, overstimulatie door drugs, uiteenvallen van familie, popmuziek, geschiedenis… en zelfs (hoewel politiek nooit zijn sterke kant was) een gevoel voor sociale (en vooral raciale) geschiedenis.
Ik heb het gevoel dat bepaalde filmmakers — waaronder Todd Haynes (in Mildred Pierce) en Olivier Assayas (in Carlos) — hun stijl ‘uitsmeren’ over de vele uren van die series, waardoor de kracht van hun werk en de controle die nodig is om dat te realiseren minder wordt, om in een hysterisch productieschema toch maar een soort eenheid van toon en stijl te bewaren. Onder filmmakers is Steven Soderbergh de enige die het in vrijwel elke scène van The Knick’s twee seizoenen voor elkaar heeft gekregen een rennen-en-schieten stijl van filmen te verenigen met puntgave dramaturgie.
In Vinyl hanteert Scorsese eigenlijk de conventionele wijsheid die Tim Hunter helder uiteenzette in het audiocommentaar bij de afleveringen van Mad Men die hij regisseerde: hou de meeste scènes degelijk en professioneel en bewaar de beste stilistische ideeën voor die speciale momenten waarop je dure kraanshots of digitale effecten wilt — en ze ook echt krijgt. Precies het tegenovergestelde van wat Scorsese in z’n films wil: daar moet alles altijd groots en meeslepend, spectaculair en excessief — zoals je in The Wolf of Wall Street (2013) zag.
Met als gevolg dat Vinyl over het algemeen veel rustiger van toon is, met een meer observerend perspectief. Maar op de grote momenten, als de serie zich laat gaan — tijdens Richie’s chemische trips waarop hij naar optredens van de New York Dolls kijkt, en het cataclysme dat daardoor in de wereld lijkt te ontstaan — haalt de serie expressionistische hoogtes die je zelden ziet op televisie.
Net als Mad Men en Breaking Bad lijkt Vinyl er op gebrand een ‘misdaad en straf- verhaal’ te zijn over een man en zijn diepgewortelde schuldgevoel — waarbij het ontlopen van arrestatie, de cover-up van de oorzaak, en het groeiende web van leugens dat nodig is om de schade te beperken, de spanning leveren die nodig is om onze aandacht tien afleveringen vast te houden. Maar ook zijn er, door de hele serie heen, niet alleen als behang voor bepaalde scènes, de vele geboortes van punk, disco, hip hop… die een tikje fantastisch worden gepresenteerd, met ongetwijfeld iets van nostalgie, maar met de elegantie en plechtigheid van een Amerikaanse kroniek.