Op ooghoogte #9

Double bill

Filmmaker/journalist Mark Cousins (The Story of Film) reist door de wereld van de film en ontdekt onverwachte dwarsverbanden in het immense beeldarchief in zijn hoofd.

Double bills werden voor het eerst in de bioscoop geïntroduceerd door repertoire-programmeurs om twee films te vertonen van dezelfde regisseur, of met dezelfde hoofdrolspeler of thema. Al snel maakten de meer ambitieus ingestelde programmeurs de link tussen beide films subtieler, minder voor de hand liggend. Door dat te doen wilden ze verborgen of zelfs toevallige connecties tussen twee films ontdekken — zoals bijvoorbeeld tussen Blue Velvet en de Elvis-film Blue Hawaii — en genieten van de tonale botsingen die dat opleverde.
Gisteren heb ik mijn eigen tonale botsing veroorzaakt. Ik had een middag vrij, dus ik ging erop uit om de nieuwe versie van Evil Dead te bekijken, en daarna, nadat ik naar een andere bioscoop was gesprint, Max Ophüls romantische tragedie over een paar oorbellen, Madame de… Een moderne bloedovergoten Amerikaanse horrorfilm en een Midden-Europese delicatesse uit de jaren vijftig. De één een volkomen ongecontroleerde film, waarin menselijke ingewanden naar buiten spatten, en de ander een volkomen gecontroleerde film waarin beeldschone bourgeois uiterlijkheden al het mogelijke bevatten en weerspiegelen. De film van Ophüls is een dam, de door Sam Raimi (de regisseur van de originele Evil Dead) geproduceerde horrorfilm een dijkdoorbraak.
Je zou denken dat dit soort films geen overeenkomsten hebben, maar laten we eens kijken. Je ziet hier een still uit beide films. Voor de grap heb ik twee momenten gekozen die visueel overeenkomen. Op beide zie je hoe een vrouwenhoofd aan de rechterkant van het scherm naar rechts buigt en is ingekaderd; de ketenen op het eerste beeld zijn een vage echo van het sierlijke omhulsel van de Italiaanse spiegel in het tweede beeld. De ogen in beide beelden vangen de blik van onze ogen op, zoals ogen plachten te doen. In de horrorfilm is de vrouw een junkie met een cold turkey, en alsof dat nog niet erg genoeg is, bezeten wordt door een boze geest. In Madame de… is de vrouw verlamd door kille huwelijksjaren, en dan komt er iets nieuws haar leven binnen: de gepassioneerde liefde voor een baron.
Elk van deze gebeurtenissen maakt dat de vrouw trilt en siddert. En om dat aan te tonen, om als het ware haar kwellingen in vorm te vatten, is de camera in beide films voortdurend in beweging. In Evil Dead racet hij door bossen, manisch, alsof de demonen zich op motorfietsen voortbewegen. Dat geeft de film kinetische energie, maar wekt ook de indruk alsof hij het product is van een zenuwachtig systeem, dat op zijn beurt ons zenuwstelsel van streek wil maken. Cinema is daar geweldig in, zoals we weten uit de films van Alfred Hitchcock, maar in Evil Dead voelt het alsof het alleen een zenuwstelsel is, van een wezen zonder hoofd of hart, verlangen of herinnering.
Madame de… lijkt gemaakt door een heel ander wezen, eentje dat erin geslaagd is om ons zenuwstelsel te onderdrukken, en om dat te compenseren zijn esthetische en romantische werking tot op grote hoogten heeft ontwikkeld. In deze film beweegt de camera ook, maar niet wanhopig en ongeremd, in meedogenloze arabesken die de tragische emoties van het verhaal omcirkelen, en het verhaal beheerst, precies en delicaat beschouwen. Max Ophüls begreep dat iets laten zien niet noodzakelijkerwijs betekent dat je erdoor moet worden overspoeld. Bij hem creëren gereserveerdheid, contrapunt en een filmstijl die niet voor de inhoud buigt, een duizelingwekkende situatie waarin we het gevoel hebben naar twee films tegelijkertijd te kijken. Mijn double bill was leuk, maar liet me inzien dat het een beter idee was geweest om Evil Dead te laten zitten en Madame de… twee keer te bekijken. Een keer voor de emoties, en dan nog een keer om van de vorm te genieten.

Mark Cousins | twitter @markcousinsfilm

Geschreven door Mark Cousins