FilmBoeken – 27 oktober 2011

De Nederlandse documentaire heeft een rijke traditie. TV-recensent Hans Beerekamp, in wie ook een bevlogen schoolmeester schuilt, maakt dat met Docupedia.nl — geen website maar een boekje — nog eens duidelijk.

Het doet een website vermoeden, maar Docupedia.nl bestaat toch echt uit 45 papieren pagina’s over de Nederlandse documentaire. De titel verwijst naar wikipedia, waardoor Beerekamp zich liet inspireren. Net als wikipedia geeft Docupedia.nl handzame informatie. Waarom dit in een boekje moest, is onduidelijk, want de tien hoofdstukjes over de (naoorlogse) Nederlandse documentaire lenen zich uitstekend voor een website. Het boekje is de eerste van een door filmtheater Het Ketelhuis uitgegeven reeks, waarvan de naam Ketelhuiscahier de didactische opzet verraadt. Aan het boekje is dan ook een 26 films tellend documentaireprogramma in het Ketelhuis gekoppeld. Nog mooier zou zijn als deze films, die een dwarsdoorsnede van de Nederlandse documentaire geven, als dvd’s bij het boekje zaten maar dat zal te duur zijn geweest.
Beerekamp wil met Docupedia.nl naast informatie geven ook ten strijde trekken tegen de vervuiling van de term documentaire. Vandaar de ondertitel ‘zekere tendensen in de Nederlandse documentaire’, want die verwijst naar Truffauts beroemde betoog in 1954 in het tijdschrift Cahiers du Cinéma. Daarin zette de latere filmmaker zich hevig af tegen de belegen Franse cinema van die dagen. We danken er de term ‘cinéma de papa’ aan. Het is een weinig verhelderende verwijzing, want Beerekamp is helemaal niet ontevreden over de Nederlandse documentaire. Integendeel, hij wil er juist een lans voor breken. Hij doet dat aan de hand van korte besprekingen van "tien documentaire grondvormen". Helaas vergroot deze indeling de begripsverwarring, omdat sommige van de ‘grondvormen’ iets zeggen over stijl en methode (‘abstracte expressie’, ‘observerende documentaire’ enz.) en andere weer over de vorm (‘egodocumenten’, ‘fakedocumentaires’ enz.). Beerekamp is een betere schoolmeester dan een filmtheoreticus. Het is bewonderenswaardig hoe hij in kort bestek door de Nederlandse naoorlogse documentaire traditie wandelt. Er passeren tientallen makers en films, die voldoen aan zijn definitie van de documentaire: "een film die op creatieve wijze de werkelijkheid behandelt en waarin de makers en zijn standpunt herkenbaar zijn, het liefst op grond van een langdurige betrokkenheid bij onderwerp en hoofdpersonen." Daar valt weinig tegenin te brengen, maar Beerekamp heeft een merkwaardige lakmoesproef om te bepalen of er sprake is van een documentaire: als de maker inzoomt op een betraand gezicht is dat niet het geval. Het zegt meer over Beerekamps afkeer van emotie-tv dan over het documentaire genre. Is Haanstra’s De Stem van het water geen documentaire omdat de camera inzoomt op een huilend jongetje, dat met zijn hoofd niet onder water durft? Ook Beerekamps afkeer van reality-tv ("stelen van intieme beelden") is te absoluut: Haanstra deed met Alleman niet anders. Er is meer dat tegenspraak oproept. Zou zonder de documentaire André Hazes: Zij gelooft in mij de "nationale rouw" rond de dood van de volkszanger werkelijk minder groot zijn geweest? Die constatering lijkt een overschatting van de invloed van documentaires. Docupedia.nl nodigt uit tot bakkeleien, maar nog meer tot het (her)zien van documentaires. Wat wil een bevlogen schoolmeester meer?

Jos van der Burg

Docupedia.nl Zekere tendensen in de Nederlandse documentaire
Hans Beerekamp
2011, Stichting Het Ketelhuis, 45 pagina’s, €6,50

Jung & Film II: The Return — Further Post-Jungian Takes on The Moving Image
Christopher Hauke en Luke Hockley (red.)
2011, Routledge, €27,50
Vervolg op Jung and film (2001), met artikelen van verschillende auteurs over de psychologie van de film en van filmmakers. In sommige hoofdstukken worden specifieke makers en films besproken, zoals Maya Deren, Campions The Piano, Coppola’s The Conversation en Aronofsky’s The Wrestler. Andere hoofdstukken zijn algemener en gaan bijvoorbeeld over de betekenis van het beeld in documentaires en de vraag wat een beeld tot een beslissend, indringend beeld maakt. Een mooi Jung-citaat in dit verband: ‘The image is a condensed expression of the psychic condition as a whole.’

New mythological figures in Spanish cinema
Pietsie Feenstra
2011, Amsterdam University Press, €32,50
Een studie naar de Spaanse cinema, die na Franco’s dood in 1975 een hevige bloeiperiode kende. Filmregisseurs waren eindelijk bevrijd van de censuur van de dictatuur en dit leidde tot een creatieve explosie en vernieuwing in de film. De hervonden vrijheid was ook zichtbaar in het soort personages dat de films bevolkte. Pedro Almodóvar speelde hierin een belangrijke rol, hij beïnvloedde niet alleen de Spaanse cinema, maar ook de wereldcinema, door een nieuw soort mythische personages te introduceren: androgyne personages, transseksuelen, monsterlijke moeders, kleurrijke en vrijgevochten vrouwen. Dit boek belicht vooral de fysieke eigenzinnigheid van Spaanse filmpersonages en het (stille) verzet dat daaruit spreekt.

Jezus in beeld — Een studie naar zijn verschijnen op het witte doek
Freek Bakker
2011, Uitgeverij Van Gruting, €25,00
In dit boek worden de twintig belangrijkste Jezusfilms geanalyseerd en theologisch becommentarieerd, van De Milles zwijgende film The King Of Kings, Pasolini’s radicale Il Vangelo secondo Matteo en Monty Pythons komische Life Of Brian, tot en met Mel Gibsons horrorachtige The Passion of The Christ.

Ik, Hollywood — Magistrale roman over het mysterieuze leven van een filmtycoon
Jan Van Loy
2011, Nieuw Amsterdam, €22,95
Antwerpenaar Van Loy schreef een roman over het leven van een van de eerste filmproducenten van Hollywood. Een verzonnen verhaal, gebaseerd op feiten en waargebeurde zaken. De lezer wordt vermaakt met personages, echtscheidingen en intriges, en komt ondertussen veel te weten over de filmindustrie en het ontstaan van het fenomeen Hollywood.

Film — In het juiste perspectief
Philip Kemp
2011, Librero, €19,95
Toegankelijk en interessant naslagwerk over de filmgeschiedenis, voor liefhebbers die iets meer willen weten over film en filmgenres. Het boek ziet er mooi uit en bevat veel foto’s.

Samenstelling Claudia Jong | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26 | 1017 PT Amsterdam | t 020-6226489 | i theatreandfilmbooks.com