Boeken: Arabian Nights of 1934 en Brian

Het doek als een membraan

Im Lauf der Zeit

Realiteit en film schuiven in en over elkaar in de boeken Arabian Nights of 1934 en Brian.

Toen ik in 2021, alles gesloten wegens covid, voor Theaterkrant gevraagd werd te verwoorden wat ik het meest miste aan niet naar het theater (en de bioscoop) kunnen, was mijn antwoord: ‘Het naar buiten lopen na afloop. […] Nog even napraten of alleen met je gedachtes. En dan naar huis fietsen, met zintuigen die net wat verder open staan en de stad doen tintelen op je huid.’ Geoffrey O’Briens Arabian Nights of 1934 en Jeremy Coopers Brian zijn twee volstrekt verschillende boeken die elkaar raken in dat gevoel.

In zijn genre-tartende Arabian Nights of 1934 grijpt filmcriticus en dichter O’Brien terug op films gemaakt vlak voor de invoering in juli 1934 van de Hays Code, die bepaalde wat wel en vooral wat niet getoond mocht worden – en zo een sluier optrok tussen de realiteit op en naast het filmdoek. Het zijn films die nog wel hun voelsprieten in het alledaagse hadden en in zo’n rap tempo werden gemaakt dat de rafelranden vaak nog niet waren afgehecht.

Precies daarvan maakt O’Brien gebruik. Met uit talloze films geplukte beelden, dialogen en situaties (achterin het boek staat een lijst van 226 titels waar O’Brien al dan niet letterlijk uit citeert, van Baby Face, 1933, tot Street Scene, 1931, en I Am a Fugitive from a Chain Gang, 1932) smeedt hij een caleidoscopisch amalgaam dat zowel een tijdsbeeld vormt als een reflectie op hoe cinema de psyche van de kijker voedt. Een onderwerp dat hij eerder verkende in The Phantom Empire: Movies in the Mind of the 20th Century (1993).

Film als een vorm van spieken in andermans leven, als een weerspiegeling van wie je bent of zou kunnen zijn, als een orator van de wereld om je heen of een orakel van de wereld die gaat komen. De bioscoop een oord waar werkelijkheden in elkaar overvloeien. ‘In de duisternis begint alles uiteen te schuiven. Het doek is als een membraan.’

Ook Coopers roman Brian gaat over de manieren waarop films doorwerken in de realiteit. Zich in je bewustzijn ophouden, soms zonder dat je ze gezien hebt. Je kunnen helpen navigeren door een wereld die verwarrend en overweldigend kan zijn. Hoofdpersoon Brian is een vaste bezoeker van de BFI Southbank, waar hij decennialang elke avond ten minste één film kijkt en een expertise ontwikkelt voor naoorlogse Japanse cinema. Zijn grote favorieten zijn Kon Ichikawa en Nagisa Oshima.

Het boek is bovenal een karakterstudie van een solitair levende man, een ‘veteraan in verbergen en ontwijken’, die zijn leven constant uittekent in scenario’s en vermoedt dat hij dood neer zou vallen als hij geen films meer kon kijken. Want voor Brian ligt de waarde van naar de film gaan niet in het verliezen van jezelf, maar juist in ‘de vervolmaking van het zelf. (…) Alleen in de bioscoop werd hij een persoon.’

In de BFI vindt Brian voor het eerst sociaal aansluiting, bij het groepje reguliere bezoekers dat bekendstaat als de buffs. Een saamhorigheid die volledig gefundeerd is op een gedeelde liefde voor films, het enige onderwerp van gesprek. Brians overdenkingen en observaties over de films die hij ziet krijgen dan ook ruim baan in het boek. Over de blote kont van Rüdiger Vogler in Im Lauf der Zeit (1976) of de ‘ongehaaste humaniteit’ van Maurice Pialat.

Het is juist in die secundaire observaties dat zich flarden onthullen van wat hem gevormd heeft. Zoals wanneer Brian The Lonely Passion of Judith Hearne (1987) ziet en hij daarna ‘de Ierse echo’s van een film gedrenkt in dronkenschap, vrome schijnheiligheid en koppige zelfvernietiging’ tot zwijgen moet brengen voor hij tot rust kan komen.

Realiteit en film schuiven in deze twee boeken over elkaar heen. O’Brien omsluit Arabian Nights of 1934 met twee korte monologen van adolescenten Dorothy en Aloysius, die hij in het nawoord ‘astrale surrogaten’ voor zijn ouders noemt. Ze zijn op weg naar de bioscoop, maar zouden ook zo zelf uit het filmdoek kunnen zijn gestapt. Zodra de zaallichten doven, vervagen de grenzen. “De film begint”, mijmert Dorothy. “Ik ben elders, ik ben leeg, ik ben mezelf.”


Arabian Nights of 1934 Geoffrey O’Brien | 2023 | Terra Nova Press, Newark | 240 pagina’s | € 34,50
Brian Jeremy Cooper | 2023 | Fitzcarraldo Editions, Londen | 184 pagina’s | € 18,99