The Shipwrecked

Na dertig jaar in Nederland te hebben gewoond, keerde filmmaker Diego Gutiérrez ietwat teleurgesteld terug naar Mexico. Hij sprak daar met mensen die zich ook wat verloren voelen. Ze zoeken betekenis in het alledaagse maar lastig blijft het soms, dat ronddobberen in dit leven.

Zo zien we onszelf graag: als mensen die aan het roer van hun leven staan. Maar vaker zijn we schipbreukelingen in een zee vol drijfhout – en de kapitein is nergens te vinden. Wat doe je met dit krankzinnige, kostbare leven dat je ooit in handen hebt gekregen?

In zijn mooie documentaire The Shipwrecked cirkelt Diego Gutiérrez kalm om die oervraag heen. De ‘schipbreukelingen’ die hij sprak, zijn schijnbaar willekeurig gekozen Mexicanen, die zich allemaal wel eens afvragen waar ze het allemaal voor doen. Hoe je omgaat met eenzaamheid en verdriet.

Antwoorden hebben ze niet, maar dat hoeft nu eens niet. Het besef een schipbreukeling te zijn, is genoeg. Gutiérrez citeert daarvoor José Ortega y Gasset, die in La rebelión de la masas (1995) schrijft: “En dit is een simpele waarheid: leven betekent je verloren voelen. Wie dit accepteert, begint zichzelf al te vinden, heeft al vaste de grond onder de voeten. Instinctief, zoals een schipbreukeling, kijkt hij rond naar iets om zich aan vast te klampen. En daarmee brengt hij orde in de chaos van zijn leven.”

Gutiérrez (Parts of a Family, 2012) woonde dertig jaar in Nederland en keerde terug naar zijn geboorteland Mexico, “teleurgesteld in mensen en op zoek naar iets wat verder gaat dan mezelf”. Hier werkte de filmmaker aan wat mogelijk zijn laatste film zou worden.

Vissend naar ideeën vond hij geestverwanten: een restaurator van een eeuwenoud Jezusbeeld; twee jonge, verliefde biologen die vleermuizen onderzoeken; een dolende jonge man die rust vindt in zijn moestuin; een innemende boer die de eindjes aan elkaar moet knopen.

Tussen de meanderende gesprekken door filmt hij, bijna terloops, de omgeving waarin ze leven. Bonenstaken, mais, cactussen. Wormen, kevers, spinnen. Lava, oerwoud, woestijn. In deze streek oriënteren mensen zich door te kijken op welke kant van de boom er meer mos groeit: dat is de noordkant, want die krijgt minder zon. Daar oog voor hebben, is waar het misschien wel om gaat.

Golven
Want hoe kunnen we beter leren kijken terwijl we ronddobberen in dit leven? De vleermuisonderzoekers snappen dat van een afstandje naar de wereld kijken eigenlijk onmogelijk is. Ze zijn zelf onderdeel van het systeem, van het universum dat ze proberen te bestuderen. Hoe kun je iets van buitenaf beoordelen als je er zelf in zit? Zo’n fundamentele ommezwaai in denken is door kosmoloog Thomas Hertog ook in Het ontstaan van de tijd beschreven: een ‘godenperspectief’ bestaat niet, de waarnemer is zelf een speler, alles raakt en beïnvloedt elkaar.

Dat zien we in de documentaire terug in de golven in klotsend water die interfereren en elkaar versterken of opheffen. Zo vangt Gutiérrez dit soort ingewikkelde kwesties in één intuïtief beeld. Of neem dat handje aarde, dat de jonge man in zijn moestuin pakt. In dat ene hoopje zitten meer micro-organismen dan er mensen op aarde zijn. “Heel simpel. Het is complex maar niet gecompliceerd.” Ook de oudere boer zorgt simpelweg voor de goederen en het land die zijn vader heeft achtergelaten. Meer hoeft hij eigenlijk niet.

De restaurator heeft daarbovenop nog praktisch advies: “Je moet je niet afzonderen in je eigen perfecte vierkantje, niet alles van bovenaf bekijken. Nee, je gaat naar beneden en je gaat lopen. We gaan lopen.” Ooit leed ze na een ongeluk aan geheugenverlies, maar dat bracht haar juist een schitterende ervaring: ze bekeek de wereld plots zonder ruis, zonder herinnering, puur zoals die zich aan haar voordeed. Het geheugenverlies liet haar beseffen dat er vele manieren zijn om de wereld te lezen.

Sterren
En de filmmaker, wat deed hij om het leven aan te kunnen? Gutiérrez beseft dat hij daarvoor maar één instrument had: het maken van films. Zijn twijfels in het leven verdwenen alleen als er een filmbeeld voor in de plaats kwam. Maar hij raakte hieraan verslaafd en daardoor geïsoleerd. De beelden werden ruis. En werden uiteindelijk de twijfel zelf. In Mexico vond hij medetwijfelaars, en dat helpt wel: juist je verdriet niet ontkennen.

Hij vertelt er kleine verhalen over in zijn documentaire, maar soms is het gevoel van verlies wat overweldigender. De restaurator maakt zich grote zorgen om de toekomst van de mensheid, die een verwoestend spoor achterlaat. Ze vraagt zich af of ze zich aan die angst vastklampt of dat die angst haar juist voortdrijft. “Als er geen hoop is, is er pure angst.” Ze wil haar kinderen meegeven dat hoe donker de toekomst er ook uitziet, er ook sterren in de duisternis staan. Zelfs in het pikkedonker kunnen er vuurvliegjes opduiken.