Mr. Nobody Against Putin

De strijdlustige en zwart­komische documentaire Mr. Nobody Against Putin toont de absurditeit van de Russische propagandamachine. Een unieke inkijk in het leven in Rusland onder Poetin, waar een nieuwe generatie wordt klaargestoomd voor reactionair militarisme.

Ergens aan het begin van de documentaire Mr. Nobody Against Putin zit een korte compilatie YouTube-fragmenten van westerse vloggers die Karabasj bezoeken, een afgelegen stadje in de Russische Oeral dat bekendstaat om zijn zware koperindustrie. Sensatiebelust vertellen de video’s over “de giftigste stad ter wereld”, waar de stank niet te harden is en de voornaamste toeristische attractie bestaat uit een berg die zwart ziet van de luchtvervuiling.

En toch, vertelt Pavel ‘Pasja’ Talankin in een voice-­over, is het leven in Karabasj zo slecht nog niet. Pasja werkt als videograaf en evenementencoördinator op de plaatselijke middelbare school. Met liefde spreekt hij over zijn woonplaats, de school en zijn leerlingen. Een veel normaler, warmer en hechter uithoekje van de wereld dan de ramptoeristische YouTube-vlogs doen geloven. Pre-oorlog, althans.

Sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne bereiken Russische fictiefilms de westerse bioscopen niet meer. Daarentegen zijn er wel een aantal ijzersterke documentaires uitgebracht die een beeld schetsen van hoe het land de afgelopen decennia in Poetins fatalistische wurggreep is geraakt en zijn eigen no-future-generatie heeft voortgebracht. Denk aan het aangrijpende How to Save a Dead Friend (Maroesja Syrojetsjkovskaja, 2022), over de Russische drugsepidemie, of Queendom (Agniia Galdanova, 2023), over een dragartiest die vanuit het meest oostelijke puntje van Siberië onverschrokken haar eigen strijd tegen Poetin en het patriarchaat voert.

Mr. Nobody Against Putin toont hoe het leven in een afgelegen provinciestadje in de Oeral kantelt na 24 februari 2022. Was het leven daar, ver van het Kremlin, tot dat moment redelijk vredig, nu is politiek er onvermijdelijk onderdeel van geworden. “Oorlogen worden niet gewonnen door generaals, maar door leraren”, horen we Poetin zeggen. Plots bevindt Pasja zich pal aan het front van een informatie-oorlog. Als lokale cinematograaf wordt hij geacht de propagandaboodschappen van de docenten te filmen en ter controle op te sturen naar het ministerie van Onderwijs. Wanneer Pasja online zijn ongenoegen uit, komt hij in contact met de Deense filmmaker David Borenstein, waarmee de basis voor deze documentaire is gelegd.

Severus Sneep
Via de beelden van Pasja zien we haarscherp hoe het gif van propaganda een schoolsysteem binnensijpelt. Of beter gezegd: binnengutst. Scholieren moeten patriottische liedjes uit het hoofd leren, brieven schrijven aan frontsoldaten en krijgen onderwezen hoe Europeanen honger en kou lijden door de sancties die ze zelf hebben ingesteld – de sukkels. Voor onze ogen zien we een generatie klaargestoomd worden voor reactionair nationalisme en militarisme. De kracht van het speels gemonteerde Mr. Nobody Against Putin is dat Pasja deze ontwikkelingen met een zekere humor en relativering gadeslaat. Wanneer hij ziet hoe leerlingen door de schoolgangen leren marcheren, vraagt hij zich verbaasd af of Severus Sneep soms het nieuwe schoolhoofd is geworden.

Sommige leraren voeren hun Kremlin-orders met zichtbare tegenzin uit. Anderen zijn heilig overtuigd van de onzin die ze verkondigen. Het mag niet verbazen dat de leraar-van-het-jaar-verkiezing (hoofdprijs: een gloednieuw appartement) wordt gewonnen door een geschiedenisdocent die Lavrenti Beria, de beruchte baas van de geheime dienst NKVD onder Stalin, als rolmodel noemt en zijn leerlingen leert dat een patriot van zijn vaderland houdt zoals hij van zijn moeder houdt, en wie het niet bevalt kan vertrekken.

Lady Gaga
Voor Pasja is meebewegen in het systeem ondertussen een balanceeroefening. Wanneer hij zich te veel een pion in de propagandastrijd voelt, duwt Pasja terug. Door de ruiten te beplakken met x’en bijvoorbeeld, het symbool van steun aan Oekraïense vluchtelingen. Of door keihard Lady Gaga’s uitvoering van het Amerikaanse volkslied door de schoolluidsprekers te pompen. 

Het zijn dappere verzetsdaden, waarvoor je jaren in de gevangenis kunt belanden. Maar Pasja’s strijd is fundamenteler. De waarden die hij belichaamt, die van zelfrelativering, humor en empathie, zijn de waarden waarvoor in het Rusland van Poetin geen plaats meer is. Het huidige Kremlin-regime duldt geen narren.

Ook Pasja, zo zien we aan het begin van de documentaire al, ziet zich uiteindelijk genoodzaakt Rusland te ontvluchten. Met pijn in het hart. Hij houdt van het land. Van de grijze Sovjet-flats en de doorgeroeste koperleidingen. Van het steenkoude winterweer en de bruine vlekken op de muren. Maar bovenal houdt Pasja van zijn gemeenschap en van zijn leerlingen. Zo jaagt Rusland zijn ware patriotten weg.