Just Our Heart

Hoe te rouwen? In Just Our Heart van Maartje Nevejan geven verschillende vrouwen handvatten voor de dolende moderne mens.

Het moeilijke aan rouwen is dat er niets is. Rouw is geen probleem dat je kunt oplossen. Vechten tegen de leegte is al helemaal zinloos.

Maartje Nevejan werpt in haar doorleefde documentaire Just Our Heart een andere kijkwijze op: de scheur in je hart hoeft niet geheeld te worden, maar kan een opening zijn naar anderen die hetzelfde meemaakten.

Rouw is een landschap zonder eindpunt waarin we moeten leren leven. Maar bij gebrek aan collectieve rituelen moet iedereen maar in zijn eentje uitvogelen hoe je in dat landschap rondloopt, vaak verdoofd of verdwaald. In Just Our Heart leven verschillende vrouwen voor hoe je dat weer (samen) zou kunnen doen.

Ronduit schitterend is het initiatief van Barbara Raes van stadstheater NTGent. Zij ontwikkelde een rouwritueel voor kinderen. In Just Our Heart volgen we twee zussen van zeven en tien jaar oud die bij een auto-ongeluk beide ouders verloren. Raes bedacht Zon Dag Kind, waarin schippers kinderen meenemen op zee bij Oostende om de zonsopkomst toe te zingen. Daarna worden ze op de kade opgewacht door mensen die hen liefhebben – en dan komen de tranen. Nevejan filmde ook een ayahuasca-ceremonie in Spanje en was aanwezig bij een rouwritueel bij de verminkte zilverberg Cerro Rico in Bolivia.

Nevejan laat zien dat rouw niet alleen om het sterven van een geliefde hoeft te gaan, je kunt ook rouwen om het verlies van je baan, je vitaliteit als je ouder wordt, om de ecologische ramp, of zelfs om iemand die nog in leven is maar er niet voor je is. Of om de ecologische ramp die zich voltrekt, uit solastalgia: diepe rouw over de destructie van een plek.

Veel mensen missen rites de passages die belangrijke transformaties in ons leven markeren, zegt rouwpionier en zenpriester Roshi Joan Halifax. Weinigen herkennen zich nog in oude rituelen – dus dan maar een beetje shoppen op de seculiere rituelenmarkt of in de spirituele wereld. Daar werd lang lacherig over gedaan, maar dat miskent de diepe behoefte van mensen aan een uitweg uit de leegte, zeker na een verlies.

Dan daalt het besef pas echt in dat we leven in een onverschillige en betekenisloze wereld. Heerlijk om daarover te lezen in boeken, maar akelig dichtbij als het je zelf overkomt. Steeds vaker hoor je dat mensen die vroeger blind voeren op wetenschap en individualisme, inmiddels openstaan voor het idee van een collectief of kosmisch bewustzijn. Zo breken in hun nieuwste boeken Lieke Marsman en zelfs Dan Brown een lans voor het panpsychisme, contra het materialistische wereldbeeld.

Just Our Heart is dan ook niet alleen gemaakt voor mensen die zich al interesseren voor het transcendentale. Ook sceptici en materialisten zullen hebben ervaren dat er soms geen woorden zijn te vinden voor bepaalde levensprocessen, dat denken niet altijd soelaas biedt, omdat een brein uit lijfsbehoud vol verdedigingsmechanismes zit. Zoals ecoloog Monica Gagliano in Just Our Heart zegt: “Wij zijn wandelende natuur. Onze menselijkheid zit niet alleen in ons hoofd.” Het majestueuze camerawerk, met veel droneshots die van groot naar klein gaan, en de ingetogen samenzang op de soundtrack versterken dat idee.

Eerder maakte Nevejan Ik ben er even niet (2019) over haar absence-epilepsie, waarbij ze vaak bizarre ervaringen heeft. Juist als je brein even hapert, gaan er luikjes open. Hetzelfde geldt voor Just Our Heart: als je je afweermechanismes tegen het spirituele afgooit, dan kun je via het verdriet van anderen zelf ook weer even huilen.