Hamnet

Misschien werd Shakespeare’s toneelstuk Hamlet wel geïnspireerd door de dood van zijn elfjarige zoontje Hamnet. Chloé Zhao’s vijfde film gaat daarover. Toch leidt dit niet tot een verkenning van rouw.

Het ochtendlicht schijnt door het kleine dakraam van een huis in de bossen van Stratford. Hamnet maakt zijn tweelingzus Judith wakker. Lachend trekken ze elkaars kleding aan. Dan gaan ze de trap af naar beneden, waar hun vader (Paul Mescal) en moeder (Jessie Buckley) samen met hun zus al aan de ontbijttafel wachten.

“Heb je je huiswerk Latijn gedaan?”, vraagt hun vader dan aan Judith-als-Hamnet. Hun verwisseling is een spel, een grap, iets dat Hamnet en Judith wel vaker uithalen en waaraan de familie gewend is. De verwisseling van kleding verwijst naar het verkleedspel op het toneel in Shakespeare’s tijd, waarin het voor vrouwen verboden was om op het toneel te staan en alle rollen dus door mannen werden vertolkt.

Want ja, hoewel we zijn naam niet te horen krijgen, is deze leraar Latijn inderdaad William Shakespeare. Zijn vrouw heet Anne Hathaway, maar werd in het testament van haar vader ‘Agnes’ genoemd en draagt daarom in de film ook die naam. En Hamnet, dat is hun zoontje, die op elfjarige leeftijd stierf.

De tweeling lijkt zo op elkaar dat Hamnet, wanneer Judith op sterven ligt door de builenpest, de dood zal misleiden en haar plaats zal innemen. De acteurs kunnen echter niet méér van elkaar verschillen. De gelaatstrekken van Jacobi Jupe zijn fijn, vallen haast weg op een gezicht zo rond als de maan, terwijl op het gezicht van Olivia Lynes neus, ogen, oren en lippen juist uitvergroot lijken.

Dat dit verschil als een tekortkoming voelt, komt doordat Chloé Zhao (Nomadland, 2020) de kijker hier voor het eerst vraagt om zich iets voor te stellen. We zijn dan al halverwege dit verhaal over kunst en rouw, dat zo opzichtig wordt verteld dat we er nauwelijks zelf bij hoeven na te denken. De emoties die we horen te voelen, worden ons voorgeschoteld door acteurs die ze in close-up opvoeren tot ze haast ondraaglijk zijn om aan te zien. Dat Zhao de kijker ineens niet meer aan de hand neemt en vraagt de eigen fantasie in te zetten, werkt verwarrend.

Roman
Terwijl verbeelding juist de kern vormt van de roman van Maggie O’Farrell uit 2020, waarop Hamnet is gebaseerd. Die roman gaat aan de haal met de theorie dat Shakespeare’s bekende toneelstuk Hamlet beïnvloed werd door de dood van Hamnet. Die namen, zo lezen we op een titelkaart vooraf, waren destijds immers verwisselbaar, en Shakespeare schreef het toneelstuk enkele jaren na de dood van Hamnet. Meer dan dat weten we niet. “This novel,” schrijft O’Farrell dan ook, “is the result of my idle speculation.”

Het verlies van een kind is een onvoorstelbaar verdriet. Maar Hamnet gaat nauwelijks verder dan die eerste, intuïtieve, constatering. De film roept wel verdriet op, bijvoorbeeld wanneer Agnes het uitschreeuwt bij het aantreffen van haar stervende zoon, maar daar blijft het bij: een gevoel van verdriet, zonder dat dit leidt tot een dieper begrip.

De gepijnigde blikken van verder prima acteurs sluiten de kijker vooral buiten. Rouw mag dan een eenzaam proces zijn, maar kunst zou dit juist inzichtelijk moeten maken. Zoals in de slotscènes, waarin Hamlet wordt opgevoerd, bij Agnes wel lijkt te gebeuren.

Opzichtig
Het acteerwerk is misschien wel het meest opvallende voorbeeld van deze opzichtige benadering, maar ze kenmerkt eigenlijk de hele film. Neem de eenvoudige karikatuur van Agnes als heks, die in het bos slaapt en communiceert met valken, en kruiden mengt om ziekten te bestrijden (al kan ze Hamnet daarmee niet redden).

Als ze elkaar pas net kennen, vertelt William aan Agnes het verhaal van Orpheus en Eurydice. Een wat voor de hand liggende verwijzing naar rouw en de kunst van verhalen vertellen die – los van een terugkerend beeld van een grot – niet wordt uitgewerkt. Ook het idee van determinisme, waarnaar gehint wordt door onder andere Agnes’ voorgevoelens dat ze zal sterven met haar twee volwassen kinderen aan haar zijde, blijft onontgonnen.

Kindersterfte was in die tijd natuurlijk gangbaarder. Wellicht is de voorspelbaarheid van Hamnets dood op zichzelf al een hel. Maar deze overweging verschijnt pas bij het schrijven en het terugblikken op de thematiek – de film zelf zwijgt erover.