De man met de glimlach

Filmmaker Paul Cohen vond een reisverslag dat z’n vader net na de Tweede Wereldoorlog had geschreven en reisde hem achterna.

“Als vader was hij verschrikkelijk”, zegt een oudere zus van filmmaker Paul Cohen laat in de documentaire De man met de glimlach. Ook al is dat waarschijnlijk net iets te ruw verwoord, denk je als kijker: wacht even. Eerder in de film is daar toch niet over gesproken? Maar jawel, er waren hints. Cohen stopte ze her en der in de film, maar pas later ontstaat er een compleet beeld. Voor zover er ooit een compleet beeld kan zijn.

Paul Cohen vond jaren na de dood van zijn vader Bram een reisverslag dat verstopt zat in een kast. Het beschrijft een treinreis uit 1947 naar Kopenhagen, die Bram Cohen voor het grootste deel door een verwoest Duitsland voerde. Tijdens de oorlog had hij op Java in een Japans interneringskamp gezeten. Terug in Nederland moest hij verwerken dat zijn halve familie door de nazi’s was vermoord.

Zus Inge vergezelt de filmmaker tijdens de treinreis die ze in navolging van hun vader maken. Als ze zegt dat er anders dan in zijn dagboeken zelfs iets van optimisme in Brams reisverslag is te vinden en ze iets zegt over de woede die hij met zich meedroeg, weet je dat er ook een ander verhaal is. Als een van de medereizigers die Cohen aan het woord laat over de zelfdoding van zijn moeder vertelt, krijgt de val van vader Bram in een ravijn ineens een andere kleur.

Het is niet zo dat Brams verhaal of ervaringen uniek zijn en daarin zit natuurlijk ook de enorme tragedie: zoveel mensen zijn beschadigd of erger uit die oorlog gekomen. In dat licht krijgt het gesprek met een ouder Duits echtpaar in de trein iets surreëels en gek genoeg ook weer iets alledaags. Zij vertelt hoe ze net na de oorlog een jurk naaide van een nazivlag. Hij vertelt hoe hij aan het eind van de oorlog nog net wel bij de Hitlerjugend kon, maar dat helaas alle uniformen al op waren. Voor hen was dat de oorlog. Ondanks de enorme verschillen vloeien al die herinneringen ergens samen, die van Bram en van deze mensen, ook al vloeken ze met elkaar.

Het geeft een mooie gelaagdheid aan een film die door z’n rustige toon en zomerse beelden op het eerste gezicht wat zorgelozer lijkt dan hij is. Ook omdat veel vragen die je boven de film voelt hangen waarschijnlijk nog niet eens geformuleerd zijn.