Carte postale de Cannes 8 (2)

  • Datum 23-05-2012
  • Auteur
  • Deel dit artikel

On the Road

Woensdag 23 mei 2012

De Filmkrant doet elke dag verslag van het Filmfestival Cannes. Met vandaag: een gesprek met Walter Salles over On the Road.

Een van de films waar het meest naar is uitgezien hier op het Filmfestival Cannes is On the Road van Walter Salles, die vanavond zijn wereldpremière beleeft en vanaf morgen direct in de Nederlandse bioscopen te zien is. Braziliaan Salles (1956), bekend van andere road movies als Central do Brasil en The Motorcycle Diaries, was de eerste die het voor elkaar kreeg om de iconische roman van Jack Kerouac te verfilmen.

On the Road (1957) beschrijft een aantal reizen die de jonge schrijver Sal Paradise (Jack Kerouac zelf) door Amerika maakt met de charmante, energieke, manisch-levenslustige Dean Moriarty (schrijver Neal Cassady), die getrouwd is met de vrijgevochten Marylou (Luanne Henderson). Het is een verhaal over vriendschap, volwassen worden, een tijd die op het punt stond uit z’n voegen te barsten, en zoals Salles in een interview in Brussel voorafgaand aan het festival zei: verlies.

Walter Salles

Is On the Road in uw ogen meer een traditionele boekverfilming geworden, een adaptatie, of zou je de film beter een recreatie kunnen noemen? "Godard, die overal iets zinnigs over heeft gezegd, zei dat cinema en literatuur als twee treinen zijn die elkaar voortdurend kruisen. Soms zijn ze heel erg dicht bij elkaar in de buurt, en lopen ze parallel en soms splitsen ze zich."Wist je dat Jack Kerouac eind jaren vijftig een brief aan Marlon Brando heeft geschreven waarin hij hem smeekt om de rechten van On the Road te kopen en er een film van te maken? Die brief is pas een jaar of vijf geleden boven water gekomen en er staan een hoop interessante dingen in, onder andere de suggestie om de reizen uit het boek tot een tocht samen te voegen van New York naar Mexico. Maar voor mij was het juist wel belangrijk om die verschillende reizen te laten zien, en Sal steeds naar huis te laten terugkeren. Omdat hij daar pas tot schrijven komt. Je zou dus kunnen zeggen dat we veel respectvoller met het boek zijn omgegaan dan Kerouac zelf ooit gedaan zou hebben. Dat is denk ik omdat hij zich realiseerde dat film en literatuur neefjes zijn, maar geen broers."

Heeft u overwogen om meer van de sociaal-politieke achtergronden van die tijd in de film te stoppen, dan in het boek? Want toen On the Road uitkwam wist iedereen waar het over ging, maar die kennis is vandaag de dag niet meer zo vanzelfsprekend. "Alleen op een terloopse manier. Dat wilde ik niet op de voorgrond hebben. Je ziet Nixon op de televisie, dat moet genoeg zijn. Ik wilde niet dat je hem ook nog een van zijn beroemde statements hoorde maken. In de scènes in Harlem kun je zien dat ze de enige blanken zijn. Dat zegt iets over de rassenscheiding in die tijd. Aan de manier waarop de interieurs zijn ingericht kun je zien dat het een tijd is waarin consumptiegoederen hun intrede deden en massaproductie op gang kwam. Maar dat moet je zelf uit de film destilleren. Ik wil het er niet inwrijven. Dat doet Kerouac niet in het boek en dat wilde ik ook niet doen. Dat is een vorm van cinema waar ik niet van hou.”

Is dat ook de reden waarom u niet precies uitlegt wie wie is, en dat deze mensen echt hebben bestaan? "Het boek introduceert hen op een moment waarop ze al in beweging zijn; ik vind dat je dat moet respecteren. Je kunt een meer klassieke aanpak kiezen waarin je ze introduceert en zegt dit is zus en zo en die komt daar vandaan etc. Maar er zijn zoveel personages dat je dan voortdurend het verhaal moet stilzetten. Ik denk dat het belangrijker is dat je snapt dat Bull Lee een mentor voor deze jongens was, dan dat je weet dat het William Burroughs was, en het meeste kun je impliciet allemaal uit de film opmaken. Je ziet aan de manier waarop zijn huis is ingericht dat hij een bourgeois achtergrond had. Hij wordt gedefinieerd door de boeken die hij leest en de muziek waarnaar hij luistert. Dat soort culturele elementen definiëren een personages ook.
"Maar Kerouac doet het ook op een heel economische manier. Als hij Sal over Dean laat zeggen hij zag eruit als een broer die een derde van zijn leven in tehuizen, een derde van zijn leven in bibliotheken en een derde van zijn leven in biljartcafés heeft doorgebracht, wat een geweldige definitie heb je dan. Op die manier zit je middenin iemands karakter en iemands voorgeschiedenis. Hij is niet alleen de initiatiefnemer van de reis, maar ook op een persoonlijke zoektocht."

Liggen de locaties die we in de film zien op de originele route, of was het lastig om nog ongerepte Amerikaanse landschappen te vinden en heeft u uw eigen mythische landschap gecreëerd? "Het was in ieder geval moeilijker dan bij het draaien van The Motorcycle Diaries, want Zuid-Amerika kent nog steeds een echte frontier, een grens tussen de bewoonde en de onontgonnen, onontdekte wereld. In de Verenigde Staten moet je daarvoor echt ver van de bewoonde wereld afdwalen. Maar als je de hoofdwegen verlaat en uit de buurt van steden blijft, dan kun je nog steeds hele ongerepte gebieden vinden. Een keertje raakten we verdwaald en toen bleken we ons in een Amish-gebied te bevinden en toen werden we helemaal naar de negentiende eeuw terug getransporteerd. Ik ben op veel plekken geweest die ik nog nooit had gezien. We leven met het idee dat alles gezien is, en dat elk gebied in kaart is gebracht, maar er waren plekken, waar bijvoorbeeld de GPS niet meer werkte.
"We zijn wel eens van de route afgeweken, maar het zijn altijd plekken in de buurt van de oorspronkelijke route, in dezelfde staten en met een vergelijkbare geografie. De meeste landschappen die je ziet zijn gedraaid tijdens een tweede reis, toen de ‘principal photography’ was afgesloten en we met een kleine crew nog eens op pad zijn gegaan. Daar hebben we heel los kunnen draaien, bijna als in een documentaire."

Dat is sowieso het spanningsveld in uw werk, tussen documentaire en fictie. "Dat is inherent aan roadmovies, het genre dat ik nu eenmaal het liefste maak. Elke roadmovie speelt zich af op het snijpunt tussen documentaire en fictie. Elke dag word je met het onbekende geconfronteerd. In het scenario kan wel staan dat het een prachtige dag is, maar als je je middenin een sneeuwstorm blijkt te bevinden, zul je een manier moeten vinden om dat in de film te incorporeren en de filmgoden bedanken voor dat geschenk. Want als je gaat zitten wachten tot de zon weer begint te schijnen, dan ben je niet geschikt voor dit vak."

Voor een film die On the Road heet, zijn de hoofdpersonen ook opvallend vaak niet ‘on the road’. Is het voornaamste verschil tussen Sal en Dean dat Sal een huis heeft en Dean niet, en dat Sal op het moment dat hij zich dat realiseert pas het boek kan gaan schrijven? "Ik denk dat Sals huis de literatuur zelf is. Het gaat niet alleen om zijn fysieke huis, maar om het feit dat hij een intermediair is. Hij is de getuige van die reis, waar Dean het initiatief toe neemt. Het is verleidelijk voor hem om die ervaringen te doorleven die voor hem onbekend zijn. Het kenmerk van die tijd was dat alles door elkaar liep, al die ervaringen. Er was geen echte richting. Het boek heeft er richting aan gegeven.
Wat mij echt heeft geraakt, is dat On the Road het verhaal van een vriendschap is, twee heel verschillende karakters. Yin en Yang, de een komt uit een tamelijk beschermde omgeving, de ander heeft zijn moeder op jonge leeftijd verloren en is op zoek naar zijn vader, en ze maken een reis die door vriendschap geconsolideerd wordt en op een gegeven moment verliezen ze die vriendschap, en dat valt samen met de overgang van hun late adolescentie naar volwassenheid. En het boek kent maar weinig momenten waarin het een stem vindt voor die overgang, die versnellend is, maar ook heel pijnlijk. Ik wilde die twee momenten die naast elkaar bestaan allebei in de film hebben. Maar je hebt gelijk, het feit dat hij thuis is stelt hem in staat om op de reis te reflecteren en alles op papier te zetten."

Het is interessant dat u het woord pijnlijk gebruikt. Als je het boek als tiener leest is het vooral opwindend, dan gaat het om het gevoel van onderweg zijn, terwijl uw film ook een heel melancholische ondertoon heeft. "Dat zat er voor mij allebei in. Ik las het boek als tiener en het ging over alles wat je mee wilde maken als je achttien was, inclusief alles wat verboden is. Het gaat over zoveel mogelijk grenzen overschrijden om te begrijpen dat de wereld veel groter is dan je dacht dat hij zou zijn. Maar het gaat ook om het verlies. Als je vooruit gaat, dan laat je altijd iets achter. Ik denk dat melancholie iets is wat in de eerste en de eerste en de laatste regels van het boek ingeprent is: ‘Ik ontmoette Dean voor het eerst een paar dagen nadat mijn vader stierf.’ Daar zit de kwestie van verlies al in. En het boek eindigt: ‘Ik herinner me Dean Moriarty. Ik herinner me de oude Moriarty, de vader die we nooit hebben ontmoet. Ik herinner me Dean Moriarty. Ik herinner Dean Mo-ri-ar-ty.’ De echo van die herhaling laat het gevoel achter van een karakter dat je niet meer zult terugzien, maar dat een onuitwisbare indruk achter zal blijven laten. Met dank aan de herinnering.
"Het boek gaat niet alleen over versnelling, maar ook over de pijn die daarna komt. Het is alsof je speed neemt, eerst gaat alles heel snel, maar de volgende dag kom je werkelijk op een laag punt, voordat je weer overnieuw kunt beginnen."

Dana Linssen

Voor meer Kerouac, Salles en On the Road: lees ook de Filmkrant van juni, die vanaf woensdag 6 juni in de filmtheaters ligt.