Yesim Ustaoglu over Araf

Turkse jongeren in het vagevuur

  • Datum 18-09-2014
  • Auteur
  • Deel dit artikel

Yesim Ustaoglu op de set

Araf is Turks voor vagevuur. Bij het herlezen van La Divina Commedia zag Yesim Ustaoglu overeenkomsten tussen Dantes vagevuur en het wegrestaurant in haar nieuwe film. Een plaats van wachten en lijden. Haar Araf gaat over miskende liefde, een verlangen naar elders en over jong en ongewenst zwanger zijn in Turkije.

Door Leo Bankersen

Net als Ustaoglu’s eerdere werk (Journey to the Sun, Waiting for the Clouds, Pandora’s Box) is ook Araf stevig geworteld in de Turkse realiteit.
In dit geval het Turkije zoals Ustaoglu dat aantrof langs de snelweg van Istanbul naar Ankara. Daar vond ze niet alleen de dreigende gloed van het vloeibare staal in het openingsbeeld, maar ook de jonge mensen die haar de inspiratie voor het verhaal leverden.
"Op weg naar de opnamen voor Pandora’s Box kwam ik daar telkens langs. Een rokerig stadje, zoals de jongens in de film het noemen. Ooit een gebied met een bloeiende staalindustrie en veel handel, maar sinds de privatiseringen zijn de fabrieken kleiner geworden en is er meer werkloosheid.
"Op mijn doortocht stopte ik vaak bij die benzinestations en wegrestaurants en dan keek ik naar die jongens en meisjes die daar werkten. Doodmoe waren ze vaak, zo om vijf uur ’s ochtends na een werkdag van 24 uur. Ik vroeg me af wat dat voor leven zou zijn.
"Later, toen ik wist dat dit de locatie voor mijn nieuwe film ging worden, ging ik terug en heb ik met ze gesproken. Wat waren hun dromen, hoe zagen ze de toekomst voor zich? Zo begon het verhaal vorm te krijgen.
"Toen ik Dante las realiseerde ik me dat dit hun araf, hun vagevuur was. Niets is daar al beslist, je kan naar de hemel gaan of naar de hel, je wacht in onzekerheid, je bent op jezelf teruggeworpen. Zo is het voor die jongelui in de film ook. Alles is onzeker. Hun toekomst, de relaties met hun familie, het is een hele vreemde situatie.
"Ik voel het zelf ook. De economie, de politiek, de democratie, tradities, familieleven, taboes — alles is in Turkije en ook daarbuiten onzeker geworden. Aan de ene kant ontwikkelt Turkije zich razendsnel, maar tegelijkertijd is het in veel opzichten nog heel conservatief. Jonge mensen trekken naar de grote steden, maar dat maakt ze nog niet moderner. Soms geven traditionele waarden houvast wanneer alles verandert."

Geen echtgenoot, dan geen abortus
"Turkije is een land waar de eer van een meisje en haar maagdelijkheid nog steeds belangrijk zijn. Het leven en de seksualiteit van een vrouw zijn altijd gekoppeld aan familie en echtgenoot. Een alleenstaande moeder wordt niet geaccepteerd. Natuurlijk zijn er ruimdenkender families, maar over het algemeen is ongetrouwd zwanger worden een ramp."
Een van de schokkendste scènes in Araf is de onbarmhartig direct gefilmde miskraam die de 18-jarige serveerster Zehra heeft op het toilet van het ziekenhuis.
"De kijker moet echt voelen wat dat betekent. Zien hoe ze doordraait en zichzelf niet meer is, en dan het doodgeboren kindje uit het wc-raampje gooit. Ik wilde dat het iets is dat je altijd bijblijft.
"In het begin, wanneer ze verliefd wordt op die vrachtrijder die ze telkens ziet komen en gaan, probeer ik ook dicht bij haar gevoel te komen. Dat laat ik zien alsof het een droom is, met veel reflecties en beslagen ruiten. Maar zodra de harde werkelijkheid toeslaat is er geen plaats meer voor dromerige regendruppels.
"Abortus moet in Turkije binnen twaalf weken, en kan alleen als de echtgenoot ook toestemming geeft. Dus als er geen echtgenoot is dan kan er ook geen abortus zijn. Alleen illegaal, maar dat is erg gevaarlijk.
"Die miskraam is gebaseerd op een waar gebeurd voorval dat in de publiciteit kwam. Een meisje van vijftien was zwanger geraakt en door haar vriendje in de steek gelaten. Het was heel traumatisch. Ze verloor het kind in het ziekenhuis en toen men daar de dode baby vond werd ze gearresteerd op verdenking van moord. Ze werd later vrijgesproken, maar het was een heel trieste geschiedenis die me diep heeft geraakt."
Toch kwam Ustaoglu ook andere dingen tegen. "Toen ik me verdiepte in het leven van de jongelui in die streek en hen interviewde, snapte ik dat ze niet erg tevreden waren over de omstandigheden en weinig zicht op hun toekomst hadden. Ik vroeg: ‘Wil je hier weg of wil je blijven?’ De meeste jongens wilden blijven, terwijl de meisjes vaker aan vertrekken dachten. Dan vroeg ik: ‘Waarom wil je hier blijven?’ Dan was het antwoord: ‘Omdat mijn vrienden hier ook zijn.’ Vriendschap, loyaal zijn, dat is voor die jongens heel belangrijk. Ik vond dat bemoedigend. Dat heb ik ook in de film verwerkt.
"Het einde is voor mij open, maar toch ook hoopvol. Zonder melodrama, want dan zou niemand het geloven."