Pablo Trapero over LEONERA

In leonera volgen we een jonge vrouw die in de cel bevalt. Ze besluit het kind bij zich te houden en op te voeden in gevangenschap. De hoofdrol wordt gespeeld door Martina Gusman, in het echte leven de echtgenote van regisseur. De Filmkrant sprak met Pablo Trapero op het festival van Cannes.

Ik heb het vermoeden dat ‘Leonera’ wat meer betekent dan alleen ‘het nest van de leeuwin’. Dat klopt. In het dagelijks taalgebruik is het ook de cel waarin je verblijft als je op weg bent naar een andere. Zo’n hok met gaas waar je, soms met een aantal mensen tegelijk, zit te wachten op transport. Naar de rechtbank bijvoorbeeld. Dat is een mooie metafoor voor de situatie waarin Julia zich vijf jaar lang bevindt. Het is een overgangssituatie. Overigens heeft in het Spaans ‘leeuwin’ ook de betekenis van een moeder die vecht voor haar kind.

Aan het begin van de film zien we Julia ontwaken te midden van een bloederig tafereel. Zelfs op het einde van de film is nog altijd niet duidelijk wat er nou precies is gebeurd en of Julia al dan niet schuldig is. Het is niet belangrijk wie wie gedood heeft. De vraag of zij goed is of slecht, is niet interessant. Het gaat mij erom hoe zij zich gedraagt in de gevangenis, hoe ze zich daar staande weet te houden. Je kunt nog zo’n goed mens zijn, maar als je niet een manier vindt om daar te overleven, ben je helemaal niets.

Wilde u een film maken over het leven in de gevangenis of over de hechte band tussen moeder en kind? Over de band tussen moeder en kind. Die is zo fascinerend. Toen Martina moeder werd van Matteo, onze zoon, heb ik dat van dichtbij kunnen observeren. Ik heb het hele proces kunnen voelen. De zwangerschap, dat is zo bijzonder. Als man ben je dan toch een beetje een toeschouwer. Niet dat vader en kind niet van elkaar houden. Maar toch. Die eerste etappe, de zwangerschap en daarna de borstvoeding, daar sta je als man een beetje buiten.

Er is een scène waarin Julia en haar medeverdachte en ex-geliefde Ramiro elkaar ontmoeten. Zij zegt: "Ik ben niet alleen", doelend op haar zwangerschap. Bent u, als man, jaloers op de band die een moeder heeft met haar kind? Nee, nee. Maar het is de sleutel tot de verandering van Julia. Ze heeft een black-out. Ze weet niet waar ze is, ze weet niet wat er gebeurd is. Ze weet niet waarom ze vast zit. Ze is alleen, helemaal alleen in deze wereld. Haar vader is dood. Haar moeder is er niet. Er is in het begin van de film niemand die dichtbij haar staat. Ook als ze later bezoek krijgt van haar moeder en van Ramiro, dan nog blijft ze eenzaam. Al heeft dat meer met haar eigen karakter te maken. Het enige dat haar uit dat isolement haalt is haar zoon. Het kind geeft haar de kracht om te leven.

Is haar liefde voor het kind niet een beetje egoïstisch? Je kunt je afvragen of het wel zo goed is voor haar zoon om in de gevangenis op te groeien. Liefde is soms egoïstisch. Het is een film over liefde, geen liefdesverhaal. Julia is een vrouw die geen liefde kent, maar die wel langzaam leert ontdekken. Eerst door Marta haar medegevangene. En dan, vooral, via het kind. Uiteindelijk opent dat voor haar ook de weg om open te staan voor haar moeder en voor Ramiro.

Zijn alle gevangenissen in Argentinië zo’n puinhoop? Ze zijn erger. Ik heb een redelijk gekuist beeld gegeven. In het eerste deel zegt Marta ook: "Dit is geen echte gevangenis. Er zijn kinderen."

Is de film wel opgenomen in een echte gevangenis? Een aantal scènes wel. Zoals de ontmoeting tussen Julia en Ramiro. Het was voor mij essentieel om, in ieder geval een deel, in een echte gevangenis te draaien.

Het zal niet eenvoudig zijn geweest om daar toestemming voor te krijgen. We hadden een enorme stapel vergunningen nodig. Soms leek het meer op een rechtszaak dan op een filmproductie. We hadden het script en zijn daarmee naar de gevangenisdirectie gegaan. We hebben gezegd: "Of u nou meewerkt of niet, de film wordt gemaakt." Tot mijn verbazing gingen ze akkoord. Maar als je erover nadenkt, is het wel logisch. De situatie in de gevangenissen is niet goed. Ook de bewakers hebben er belang bij dat er aandacht is voor dit onderwerp. Zij moeten er elke dag in werken. Er wordt nu over eindelijk over gesproken. Wetten worden aangepast, de situatie wordt verbeterd.
We hebben overigens eerst een gevangenis in Buenos Aires benaderd, maar die zagen het niet zitten. Vandaar dat we zijn uitgeweken naar de provincie. Nu de film af is zijn ze in Buenos Aires een beetje jaloers en hebben ze spijt.

U heeft eerder met el bonaerense een film gemaakt over de corruptie van de politie in de hoofdstad. Heeft dat iets te maken met de weigering van Buenos Aires om mee te werken? Dat is wel waarschijnlijk. Maar ook na die film is er het een en ander veranderd. Het heeft de dingen in beweging gebracht.

Waarom heeft u zich die moeite getroost? Waarom is het draaien in de gevangenis essentieel? Er zijn twee redenen. Er is een bepaald soort informatie aanwezig in een echte gevangenis. Dat beïnvloedt je perceptie. Je voelt het als je daar aan het werk bent. Daar is toch altijd wel iets van terug te zien op het doek. Ook al is het moeilijk om precies aan te wijzen wat dat is.
Maar het heeft ook iets van een sociale missie. Het maken van een film heeft een bepaalde betekenis in het dagelijks leven daar. Het is niet alleen een kwestie van beelden van de realiteit maken, maar ook die realiteit delen. Delen met de gevangenen en de bewakers. Je bent dicht bij die mensen. We hebben veel research gedaan voordat we begonnen met draaien. Veel gevangenen hebben behoefte aan contact. Ze beginnen je zonder meer hun levensverhaal te vertellen. Zeker als je nog geen camera bij je hebt. Tenminste, dat gold voor de mensen die we konden opzoeken. Er waren ook criminelen waar we geen toegang toe kregen, mensen die echt gewelddadig zijn.
Maar we hebben ook praktisch iets voor hen kunnen regelen. Er waren personages en figuranten die op 200 kilometer van de set in de gevangenis zaten. Juist door mee te spelen in de film werden ze overgeplaatst, waardoor ze dichter bij hun familie kwamen te zitten. Een aantal heeft later toestemming gevraagd om de rest van hun straf uit te zitten in die nieuwe gevangenis. Die toestemming kregen ze ook, uiteindelijk. Dat is mooi.

Hebben de gevangenen de film gezien? Nog niet. De film is nog niet uitgekomen in Argentinië. Maar er komen wel speciale voorstellingen in de gevangenis.

Jeroen Stout