Nanni Moretti over Habemus Papam

Nanni Moretti castte de 85-jarige acteergigant Michel Piccoli in wat misschien wel zijn laatste rol zal zijn. In Habemus Papam speelt Piccoli een paus die aan zichzelf begint te twijfelen.

‘Waarom zouden we films steunen die onze religie beledigen’, stelde filmcriticus Salvatore Izzo van Vaticaankrant Avvenire toen Nanni Moretti’s Habumus Papam half april in Italië in de bioscopen verscheen. ‘Van de paus moeten we afblijven.’ Maar zelfs Izzo moest toegeven dat Moretti niet de antikatholieke film had gemaakt waar door het Vaticaan huiverig naar was uitgekeken. Die verwachting was niet ongegrond geweest: de Italiaan had eerder een kritische film gemaakt over circus Berlusconi (Il caimano) en de katholieke kerk verkeert tenslotte al jaren in een diepe seksuele crisis. Als iemand geschikt leek om dat pijnlijke verhaal te vertellen, dan was het de 58-jarige Moretti wel.
Maar Habemus Papam (‘We hebben een paus’) gaat niet over het morele failliet van de kerk. De kerk is slechts het decor, vertelde Moretti in Cannes, ook al is het drama gesitueerd rond het befaamde conclaaf waarin de kardinalen van de katholieke kerk een nieuwe paus kiezen. Wanneer ze in Habemus Papam dan eindelijk zover zijn en boven het Vaticaan de witte rook te zien is, wil de pauselijke kandidaat het ‘Accepto’ niet uitspreken. De herder aller herders twijfelt.

Zwart gat
"Mijn kritiek overstijgt het instituut van de kerk", zegt Moretti. "Zie het meer als een algemene politieke kritiek op onze behoefte om in een leider te geloven. Een kritiek op het systeem van de macht en de wijze waarop ceremonies de illusie van die macht in stand houden. Op een veel persoonlijker niveau laat de film ook zien dat je in je leven ook nee kunt zeggen. Dat je de macht kunt opgeven. Dat is geen lafheid, het is juist een bewijs van kracht dat je je eigen zwakheden onder ogen durft te zien."
Moretti beschrijft dan de scène waarin de pauselijke kandidaat zich aan de gelovigen op het Sint-Pietersplein moet tonen maar niet op het balkon durft te verschijnen. "Dat lege balkon en het zwarte gat erachter verbeelden een universele leegte, een afwezigheid. Dat gaat over meer dan de kerk alleen. Tegelijk zou die afwezigheid van een kerkelijke leider het begin van een nieuwe manier van geloven kunnen zijn. Dan zou het einde van de film het begin van een nieuwe kunnen zijn: Habemus Papam 2 of zo."
Moretti is normaal katholiek opgevoed, vertelt hij. "Zonder excessen. Maar de laatste veertig jaar ben ik opgehouden in een God te geloven. Dat is niet iets waar ik per se blij mee ben, maar het is wel zo. Maar zelfs zonder dat geloof kan ik me goed verplaatsen in het personage van de paus. Ik heb zelf ook vaak het gevoel dat ik ergens niet tegen opgewassen ben. Aan het eind van de film zegt die woordvoerder van het Vaticaan: ‘Kunnen we niet net doen of hij verdwenen is?’ Dat voel ik soms ook: de behoefte om te verdwijnen."

Bingo!
In Habemus Papam wordt bij gebrek aan begeleiding van hogerhand een psychoanalyticus ingeschakeld om de papale crisis te bezweren. Het is een rol van Moretti zelf. Onder toeziend oog van alle kardinalen probeert zijn personage uit te vissen of de vroege jeugd van de paus misschien van invloed is. Een grap, vertelt Moretti. "Omdat de grootste kwaal van de vorige eeuw steeds maar weer het ouderlijk falen was. Dat zou overal aan ten grondslag hebben gelegen. Maar er kan natuurlijk ook iets anders mis zijn met mensen, iets wat niet zo gemakkelijk te benoemen is. We zijn toch geen computers waar het één altijd logisch volgt op het ander en waar elk probleem een te isoleren oorzaak heeft?" Wanneer ook die psychoanalyse niet tot succes leidt, breekt voor de kardinalen het lange wachten aan. Bingoënd en sjoelend laat Moretti ze zien als oude mannen in een verzorgingstehuis. De paus, ondertussen, ontvlucht het Vaticaan.
Bij het verschijnen van The Da Vinci Code was er vanuit het Vaticaan nog gemor te horen. Maar Moretti kreeg nauwelijks kritiek op z’n film. "Voordat we begonnen te draaien hadden we geen enkel contact met het Vaticaan. Dat was ook niet nodig omdat het verboden is daar te filmen. De opnamen werden gemaakt in andere paleizen in Rome, zoals het Palazzo Farnese van de Franse ambassade. Maar ook na de première is er geen kritiek gekomen. Ik kan wel het slachtoffer gaan spelen door te zeggen dat er een journalist was die opriep de film niet te gaan zien, maar dat weiger ik. De katholieke pers heeft de film overwegend goed ontvangen."
Op de persconferentie na de film lichtte Moretti nog even toe waarom het geen antikerkelijke film is geworden: "Ik wilde mijn eigen verhaal vertellen, met mijn Vaticaan, mijn paus en mijn kardinalen. Ik weet dat sommige mensen hadden verwacht dat ik het Vaticaan af zou vallen maar daarom heb ik het juist niet gedaan. Het verhaal moest een verrassing zijn.
"Andere mensen klaagden dat het geloof niet voldoende te zien is. Dat klopt, er is geen geloof te zien. Voor mij was het duidelijk dat de kardinalen gelovig zijn, net als de paus. Dus hoefde ik ze niet biddend in beeld te brengen. En dan was er de kritiek dat ik de echte kerk niet liet zien. Nou, ik denk dat ik het katholicisme een dienst heb bewezen door de echte kerk niet te laten zien, en dat bedoel ik niet als grap."

Ronald Rovers