Koen Mortier over 22 MEI

Ineens is daar die explosie. Een allesvernietigende klap die alles stillegt. Zelfs de tijd. In 22 mei maakt Koen Mortier (ex drummer) ons getuige van een bomaanslag in een warenhuis, verteld vanuit het perspectief van de dader, de slachtoffers en de beveiliger.

Waarom begint u dit verhaal met Sam, de beveiliger? Dat komt door 9/11. Ik heb me altijd afgevraagd, nog steeds trouwens want ik heb nooit geen antwoord gehad: je staat daar als beveiligingsman tassen te controleren en dan passeert daar een Atta. Een half uur later zijn vierduizend mensen hun leven kwijt en is de volledige wereld in een fokking financiële en morele crisis. Hoe ga je daarmee om? Dat moet toch verschrikkelijk zijn.

U had er iets aan kunnen doen en u heeft het niet gedaan? Nog erger. De maatschappij zegt: die kerel zorgt voor veiligheid. Maar het zijn heel normale mensen, ze hebben geen enkele vorm van macht, geen enkele mogelijkheid om wat dan ook veilig te stellen. Ze zijn nep-iconen, gecreëerd door een angstige maatschappij. Zo’n beveiliger is onschuldig aan wat er gebeurt. Maar Sam is gaan geloven in zijn eigen iconografie.

U heeft gezegd dat dit een film is over angst. Ook ja.

Angst waarvoor? Angst om te leven. Mensen zijn angstig, omdat ze veel reflecteren over de vraag: waar gaat het naartoe? Maar het is ook een film over schuld en boete.

Naar mijn gevoel is het vooral een verhaal over machteloosheid. Impotentie, ja. Je staat impotent tegenover het lot. Het enige wat je kan doen is versteld staan kijken naar wat je tegemoet gaat. Sam staat verslagen. Al neemt hij zich voor iets te ondernemen, hij staat verslagen te kijken naar wat is gebeurd. En dat maakt angstig, omdat je niks kan. Wat het ook is. Bijvoorbeeld ziekte. Ik heb vorig jaar mijn tante zien sterven aan kanker, ze was maar tien jaar ouder dan ik… Die machteloosheid, die frustratie. En de onverschilligheid van de wereld.

Is de titel een verwijzing naar 11 september? Nee, de titel is de grootste vergissing van mijn leven. Ik wou oorspronkelijk dat de film op 22 mei in België uit zou komen. Eigenlijk wilde ik elke dag een andere titel. Maar hij was te laat klaar. En logistiek, technisch kan dat niet eens, elke dag een andere titel.
Mijn beste vriend had het script gelezen en die zei: "Ik kan het alleen maar goed vinden, die titel, het is de geboortedag van mijn moeder." Zijn moeder was al jaren dood. Toen ik op het punt stond de titel te veranderen kon ik niet. Op een bepaald moment is vriendschap toch belangrijker dan een titel.

De dader is een blanke man. Na 11 september komt dat over als een statement. Het is een film over slachtoffers. Ik wist dat als ik een moslimstrijder zou nemen, dat alle aandacht in alle media naar de moslimstrijder zou gaan. Dat wilde ik niet. Ik heb heel veel dingen bekeken en gelezen, van zelfmoordterroristen die het overleefd hebben. Mislukte zelfmoordterroristen dus. Wat me opviel is dat de basis voor hun daden niet altijd de godsdienstige strijd was. De basis was vaak veel kleiner. "Ik kreeg 5000 dollar voor mijn familie." Wat? Dat is zo cynisch. Een ander had het over een broer of een vader die gestorven was, of vermoord. Het zijn deze mensen die op een gegeven moment gemanipuleerd worden om dit te gaan doen.
En toen las ik in de krant, een jaar of drie geleden, dat een verpleger in België vijf of zes oudere mensen had vermoord in een bejaardentehuis. Waarom? Omdat hij wou dat zijn mama niet alleen zou sterven. Dat vond ik wel zo ongelofelijk. Wat gaat er om in die man zijn hoofd, om zoiets waanzinnigs te gaan doen? Om samen met vijf anderen de tunnel uit te lopen. Dat heb ik bijna letterlijk toegevoegd aan mijn personage.

Heeft u er nooit over gedacht om dat helemaal weg te laten, het motief van de dader? Ja, maar dan had hij geen zin als personage. En ik wilde wel dat hij de beveiligingsagent zou manipuleren, dat hij hem medeplichtig zou maken. Zoals veel daders zeggen: "Ja, ik heb je wel vermoord, maar het is ook je eigen schuld." Verkrachters die zeggen: "Ze heeft me wel gelokt." Of pedofielen: "Ja, ze heeft me wel verleid." What the fuck! Een kind van drie jaar… Dat soort dingen maakt me misselijk. Maar ik wou het er wel in hebben. Ik wou dat de dader de slachtoffers kon bevuilen. Daarom had ik hem nodig als karakter.

Heeft u een religieuze achtergrond? Nee, helemaal niet. Ik kom uit een atheïstisch nest. Zelfs vanuit mijn grootouders, wat in Vlaanderen toch vrij uitzonderlijk is.

Als ik naar het einde van deze film kijk zou ik dat wel denken. Het is vrij katholiek. Wij zijn allen zondaars en iedereen wordt vergeven. Nee, nee. Ik wou laten zien hoe mooi vernieling kan zijn. En hoe mooi de dood is als je het vanuit een andere hoek zou kunnen zien.

Er zit schoonheid in de dood, of troost? Misschien wel ja. Ik wou dat na het einde je in een cirkel teruggaat naar het begin. Maar ik wou dat eindpunt toch heel anders laten voelen dan de oorspronkelijke ontploffing. Daar waar eerst de angst en hysterie overheerst, wilde ik nu de liefde laten overheersen.

Jeroen Stout