Ilker Çatak over Yellow Letters

Er worden geen Turkse politici of partijen genoemd in Yellow Letters. Toch is het kristalhelder dat het Turkse theaterkoppel in dit scenario wordt gemuilkorfd door de eigen overheid. İlker Çatak filmde in een als Turkije voorgesteld Duitsland. “We stuurden onze film ook in ballingschap.”

De ene avond viert het succesvolle theaterkoppel Derya en Aziz nog de première van een toneelstuk dat hij schreef en waarin zij de ster was. Ze zijn uitgelaten, trots en ze voelen zich thuis binnen de culturele elite van Ankara. Maar in de daaropvolgende dagen luiden de komst van zogenaamde ‘gele brieven’ van overheidswege een heel ander tijdperk in, waarin ze te maken krijgen met ontslag, uitsluiting, verbanning en mogelijke vervolging.

In het nieuwe, actuele drama van de Duitse regisseur İlker Çatak, die eerder een Oscar-nominatie ontving voor Das Lehrerzimmer (2023), komt een gelukkig huwelijk onder hoogspanning te staan vanwege grimmige staatscensuur. Çatak: “Ik wilde nú deze film maken, over de onmogelijkheid om samen te komen, en onder zulke omstandigheden je idealen hoog te houden en het hoofd boven water.”

“Wist je dat er een heel levendig theatercircuit is in Turkije? Alleen al in Istanboel zijn er meer dan tweehonderd theaters”, vertelt İlker Çatak vlak voor de première van Yellow Letters (Gelbe Briefe) tijdens het filmfestival van Berlijn, waar de film de Gouden Beer zou winnen. Hij schreef het script, over een huwelijkscrisis die ontstaat door druk van buitenaf, samen met zijn vrouw Ayda Meryem Çatak en met Enis Köstepen, een coscenarist die vanuit Turkije werkte.

Die laatste wees hem in een vroeg stadium op die zogenaamde ‘gele briefjes’ die theatermakers kregen om hen te censureren: “Mensen werden ‘officieel’ ontslagen om idiote redenen, bijvoorbeeld omdat ze backstage een sigaret hadden opgestoken.” İlker Çatak vond deze wereld ook vanwege andere redenen interessant als achtergrond: “Theater is een kunstvorm die misschien ouderwets aandoet in het digitale tijdperk. Maar het is een van de weinige plekken waarin je direct contact hebt met je publiek. En is dat niet juist weer heel progressief? Daarnaast spreekt theater, misschien wel meer dan film, tot de verbeelding. Het is economisch minder lucratief dan andere vormen van kunst, en theater is altijd al een politieke zaak ge­weest. Je moet het dus echt willen, toneelspeler zijn.”

Ballingschap
In Yellow Letters wijken Derya en Aziz na het ontvangen van die dreigende overheidsbrieven samen met hun tienerdochter uit naar het flatje van zijn moeder in Istanboel. Hun verschil in levenshouding – ergens hardop kritiek op hebben of in stilte denken – drijft een wig in hun relatie. Çatak: “Ergens in het script bekritiseert een vrouw een toneelschrijver: ‘Je schrijft over feminisme, maar je leeft het niet.’ Dat vind ik een accurate quote die ons allemaal aangaat. Als maker willen we graag een bepaald soort mens zijn. Via onze kunst kunnen we dat misschien bereiken, maar het echte leven blijft daar toch vaak bij achter.”

Dat noemt Çatak menselijk en herkenbaar en daarom een belangrijk thema in zijn film. “Zelfs als je ervan overtuigd bent dat je met het maken van kunst de wereld kan veranderen, weet je diep vanbinnen dat dat een leugen is. Op dat moment heb je soms een geweldige partner nodig die je weer even herinnert aan de kracht van kunst.”

Hoewel Yellow Letters zich afspeelt in Turkije, is de film in z’n geheel opgenomen in Duitsland, met Berlijn als Ankara en Hamburg als Istanboel. Die keus was tweeledig. Allereerst omdat het niet makkelijk is om in Turkije een film te maken die kritiek bevat op Turkije, maar ook omdat Çatak weliswaar Turkse wortels heeft, maar in Berlijn geboren werd en nog altijd in Duitsland woont. “Ik voelde me aanvankelijk een toerist in mijn eigen verhaal. Ik vond dat een Turkse collega als Emin Alper zo’n scenario moest verfilmen – alleen al omdat hij in een soortgelijke situatie zat als mijn personages.”

Maar toen kwam coscenarist Köstepen met het thema van ballingschap, waarover Çatak gelijk enthousiast was: “Er leven zoveel Turken in ballingschap in Duitsland, waarom sturen we onze film zelf niet in ballingschap? Vanaf dat moment wist ik dat ik als maker werkelijk bij kon dragen aan dit verhaal. Daarbij, er zijn in het verleden dingen in Duitsland gebeurd die – als we niet uitkijken – opnieuw kunnen gebeuren. Waar dan ook, trouwens.”

Brug
Dat het drama in z’n geheel in Duitsland opgenomen werd, betekende overigens niet dat Çatak probeerde om Turkije daar na te bootsen. “Nee, ik wilde het vínden. Er is een enorme Turkse gemeenschap in Duitsland die vijf procent van de totale bevolking uitmaakt. Er ís al Turkije in Duitsland, dus al die plekken waren best makkelijk om te selecteren. We kozen specifiek voor Hamburg als locatie voor Istanboel, omdat het gevoel van de rivier de Elbe hetzelfde is als bij de Bosporus. Er zijn zeemeeuwen, pontjes – het is een vibe die helemaal overeenkomt. Berlijn is net als Ankara een hoofdstad en het politieke hart van het land.”

Çatak kreeg, zo vertelt hij, steeds meer schik in het zoeken naar locaties. “Ik bezocht met twee Duitse, vrouwelijke locatiescouts een moskee en ze waren er zo gastvrij! Dat is iets wat je anders misschien niet meemaakt als Duitse vrouw in je eigen buurt. Die locaties zoeken bleek een mooie manier om culturen bijeen te brengen.” Ook de keuzes voor shots en kadrering om een alternatief Turkije te scheppen, vond hij een fijne puzzel: “Sommige beelden die we uiteindelijk filmden kun je niet van Turkije onderscheiden, maar in andere shots is Duitstalige belettering te zien. Die hebben we gewoon in beeld gelaten, om zo het soort vervreemding te creëren bij het publiek dat de personages ook ervaren.”

De acteurs, er zijn zo’n zestig spelers die een sprekende rol hebben, hebben vrijwel allemaal Turkse wortels, maar leven in Duitsland of elders in Europa. “Zij konden op deze manier acteren in hun moedertaal en hoefden nu eens niet ‘de buitenlander’ te spelen; rollen die ze maar al te vaak krijgen toebedeeld. Ik wilde met deze productie een brug slaan tussen Turkse en Europese kunstenaars en artiesten. Deze set werd zo een samenkomst van getalenteerde mensen uit Duitsland, Zwitserland, Frankrijk, België – allen verbonden door een specifieke taal en levensverhalen die zich kenmerken door migratie en levens opbouwen buiten je moederland.”

In Yellow Letters proberen Çataks personages politiek geëngageerd te blijven onder onmogelijke omstandigheden. Maar ze moeten ook geld verdienen om te overleven en onder de radar van corrupte overheden blijven. Zeker omdat dit stel een tienerdochter heeft en ze daar verantwoordelijkheid voor dragen. Çatak: “Deze film is ook een reflectie op hoe lastig het is om te laveren tussen dat engagement en alle praktische uitdagingen die bij het dagelijks leven horen. Ik krijg die vraag vaak gesteld: moeten kunstenaars niet politiek zijn? Kijk, ik zal niemand veroordelen omdat hij een romantische komedie maakt, maar ik zou wel willen dat mensen meer politieke films maken over de lastige onderwerpen van onze tijd. Uiteindelijk moet iedereen dat voor zichzelf beslissen: we hebben niet allemaal hetzelfde geweten, of dezelfde dingen nodig in het leven.”

Yellow Letters draait vanaf 8 oktober 2026 in de bioscoop.