Fantastic Science (Imagine)

De platworm kijkt naar opera

  • Datum 02-04-2014
  • Auteur
  • Deel dit artikel

Parallelwerelden en singulariteit geven stof tot nadenken in het Fantastic Science-programma op het Imagine Filmfestival.

De vraag is niet óf maar wanneer machines de mens van zijn zelfgebouwde troon gaan stoten. Het moment dat machines en computers de mensheid voorbij streven op zo’n ingrijpende manier dat wij de maatschappij niet meer kunnen begrijpen, wordt ook wel technologische singulariteit genoemd. Sf-schrijver Vernor Vinge introduceerde dit begrip, en maakte in zijn sf-roman Marooned in Realtime (1986) de volgende vergelijking hoe wij ons dan zullen voelen: ‘Een platworm kan een miljoen jaar naar een opera kijken maar hij zal daarvan nooit iets begrijpen.’
Al sinds Blade Runner weten we dat er allerlei testen zijn om een mens van een machine te onderscheiden. Die worden ook ingezet in de Britse sf-film The Machine van Caradog James, te zien in het Fantastic Science-programma op Imagine. Hierin voert een computerwetenschapper de Turing-test uit op een Artificial Intelligence-project om erachter te komen of de cyborg tot menselijke intelligentie in staat is. Het wantrouwen jegens de techniek, of althans de menselijke misbruik ervan, zit er diep in.

Gerollebol
Toch is niet de computer het gevaar maar ben jijzelf je grootste vijand, zo laten twee thematisch verwante, maar qua stijl heel verschillende films zien. In Coherence van James Ward Byrkit, de betere van de twee, scheert een komeet langs de aarde waardoor niet minder dan het tijd-ruimtecontinuüm blijkt te worden verstoord. Hierdoor kan het gebeuren dat een vriendengroep tijdens een diner in het belendende huis zichzelf tegenkomt in precies dezelfde situatie in een parallelwereld. Zonder gebruik te hoeven maken van enig special effect, weet Coherence een geloofwaardig en, inderdaad, coherent Kammerspiel te maken van een freaky gegeven. Dankzij een sterk script dat vooral op de dialoog steunt, worden we deelgenoot van alle tactieken die de uiteenvallende vriendengroep inzet om hun dubbelgangers te slim af te zijn.
In +1 (Dennis Iliadis) wordt ditzelfde idee (komeet veroorzaakt parallelwereld met dubbelgangers) aangewend voor een rommelige tienerkomedie met veel drankgelag en gerollebol in slaapkamers. Ook hier komt het gevaar in eerste instantie van buitenaf in de vorm van een langs scherende komeet, maar uiteindelijk blijk jezelf, of althans je dubbelganger je ergste vijand. Van leven ga je dood, zoiets.
Daar doet The Zero Theorem van Terry Gilliam nog een schepje bovenop: ‘Life is a virus infecting the perfect organism of death’, is een van de vele doordenkers in de film. Een computerhacker (Christoph Waltz) wacht in deze buitenissige sf-film op een telefoontje waarin hem de zin van het menselijk bestaan wordt uitgelegd. Ondertussen probeert hij de bijna-onmogelijke wiskundige formule The Zero Theorem te kraken — ‘a guaranteed burn-out project’, zegt zijn hyperactieve opdrachtgever David Thewlis tussen neus en lippen door. Degene die in deze Orwelliaanse wereld aan de touwtjes trekt is Mancom (‘Making sense of the good things in life’) en Management (‘Everything is under control’), hilarisch  gespeeld door Matt Damon. Gilliam stopte zijn exuberant vormgegeven film vol met leuke grapjes en commentaar: de nieuwszender heet duMBC en Occupy Wall Street is hier een gepersonifieerde reclame om nog meer korting te krijgen op producten.

Ontbijtgranen
Een mooie filmische ontdekking is de wonderschone Tsjechische sf-film Ikari XB1 van Jindrich Polák uit 1963, dat mysterieus begint met: ‘Earth is gone, it never existed.’ Op een missie om de planeten van de dichtstbijzijnde ster Alpha Centauri op leven te onderzoeken, komen de astronauten in het jaar 2163 een verlaten ruimteschip tegen uit de 20e eeuw. Dat belet hen niet om heel modern te dansen op atonale muziek in een van de vele amusante scènes uit de film. Tijdens hun reis gaat de tijd ook nog eens sneller omdat ze steeds verder van de aardkern verwijderd raken, zoals Einstein al voorspelde, maar niet zomaar een beetje sneller: hier vallen zowaar Kerst en nieuwjaar op één dag. Net als in Coherence en +1 bewijzen de scriptschrijvers dat de relativiteitstheorie zich uitstekend leent voor fantastische films.
Het Fantastic Science-programma bevat ook een aantal korte films, zoals het Nederlandse Stardust, dat zich baseert op het gegeven dat in het heelal niets verloren gaat, want destructie is creatie. In de mooie animatie Slow Derek vindt een kantoorklerk een verzamelplaatje in zijn ontbijtgranen waarop de snelheid van de draaiing van de aarde staat aangegeven. Vervolgens vliegt hij — eindelijk — met diezelfde grote snelheid zijn muffe kantoor uit.
Erg grappig is de mockumentary Legs-atavism, waarin een ‘wetenschapper’ een theorie heeft waar geen speld tussen te krijgen is: het hart heeft het zo erg te verduren dat je beter je beide benen kan laten amputeren zodat het hart slechts de helft van het lichaam hoeft te voorzien van bloed, en je ‘dus’ twee keer zo lang leeft. Helaas steekt de schoenenindustrie, die niet zonder voeten kan, een stokje voor zijn plannen.
Wie meer wil weten over special effects, kan terecht bij de interactieve film Sci-Fly, waarin je tijdens het kijken kunt klikken naar de making-of van de special effects, met hoofdstukken als ‘Creating Alien Atmospheres in a Fish Tank’ en ‘How to use a Blood Cannon’.
In de poppenfilm Devil in the Room (winnaar op het festival in CERN, Genève) is er serieuze aandacht voor het wetenschappelijk onderzoek naar slaapverlamming, waarbij mensen zich tussen slapen en waken vaak bedreigd voelen door monsters die heel realistisch op hen overkomen: ‘Sleep is as close to death as you can get.’  Ter ontspanning zijn er de echte ‘monsters’, de krioelende beestjes die in de korte film Micro Empire onder de microscoop veranderen in buitenaardse wezens. Je hoeft daarvoor niet eens naar andere planeten te reizen.

Mariska Graveland

Op Imagine vindt het symposium Van HAL tot GERTY plaats, waarin wordt gekeken hoe de rol die computers hebben gespeeld in de fantastische film werkelijkheid zijn geworden en wat de gevolgen daarvan zijn. Tot de gasten behoren hoogleraar Kunstmatige Intelligentie Jaap van den Herik, filmmaker Igor Kramer en Bennie Mols, wetenschapsjournalist en auteur van het populair-wetenschappelijke boek ‘Turings Tango’, over kunstmatige intelligentie. 13 april, 12.00, EYE2. Gratis kaarten verkrijgbaar aan de kassa vanaf 9 april.

Verder is er tijdens het festival een lezing van Kevin Grazier, science advisor voor Gravity en auteur van het boek The Science of Dune (15 april, gratis), en van David Kirby, auteur van het boek Lab Coats in Hollywood over de invloed van wetenschap op film (10 april, gratis).