Cannes 2013 (2)

Het gesprek tussen The Missing Picture en Le dernier des injustes is volgens sommigen de belangrijkste dialoog van Cannes 2013.

Door Ronald Rovers

De hoogste prijs in Un Certain Régard ging naar de Cambodjaanse animatie The Missing Picture, waarin regisseur Rithy Panh via kleifiguurtjes — en archiefmateriaal — vertelt over zijn jeugd als tiener en de ervaringen van zijn familie tijdens de Rode Khmer-dictatuur van de jaren zeventig. Buiten Competitie draaide diezelfde dag Claude Lanzmanns Le dernier des injustes, een getuigenis die de maker vanwege z’n morele complexiteit geen plek vond hebben in het negen uur durende Shoah.
Het zijn allebei companion pieces van Joshua Oppenheimers The Act of Killing. Drie reconstructies van verschrikkingen in de vorm van noodzakelijk gemankeerde herinneringen. Over daden die makkelijk onnavolgbaar worden genoemd, maar Panh, Lanzmann en Oppenheimer laten zien dat inzicht bij benadering mogelijk is. Tenminste, daar ligt de crux: wat is de waarheid en waarde van reconstructies? Wat zeggen ze in elkaars aangezicht over hun eigen methode van representatie? En gaan ze verder dan pogingen om niet te vergeten?
Lanzmanns probleem was exact het tegenovergestelde van dat van Panh. Al sinds 1975 beschikte Lanzmann over beelden van een interview met Benjamin Murmelstein, de laatste en enige overlevende president van de raad van ouderen van het door de nazi’s opgetrokken doorvoerkamp Theresienstadt. Murmelstein werd en wordt door veel mensen gezien als een collaborateur, maar Lanzmann achtte zijn rol, positie en getuigenis zo complex en in bepaalde mate representatief voor die van anderen — ‘slachtoffers van barbaarse contradicties, mensen verpletterd door een diabolisch systeem’, zei Lanzmann tegen The Guardian — dat het noodzakelijk werd die te laten zien.
Panh had zulke beelden niet omdat uit de periode 1975-79 alleen propagandamateriaal bestaat. De Cambodjaan is al langer bezig om het Khmer-verleden te reconstrueren — S21: The Khmer Rouge Death Machine en Duch, Master of the Forges of Hell — maar zijn persoonlijke geschiedenis ontbrak.

Knulligheid
Lanzmann beperkte zich in Shoah tot landschappen en getuigenissen. Straten, gebouwen, spoorlijnen, kampen: in hoeverre ze zwegen of spraken, hij liet het aan de toeschouwer. Esthetisering was misplaatst en deed af aan het gewicht van de gebeurtenissen. Panhs keuze voor de kleifiguren kun je in dat licht controversieel noemen. Maak je de horror dan niet aantrekkelijk? Re-enactment door betrokkenen heeft in zulke geschiedenissen misschien een plek, lieten Panh en Oppenheimer en anderen voor hen zien. Ook al kun je daarover stevig van mening verschillen. Als er geen betrokkenen meer zijn, houdt de waarde en misschien wel de toelaatbaarheid van re-enactment op, in ieder geval voor zover die waarheid claimt. Kleifiguurtjes zijn dan misschien een passende keuze omdat ze niet de geliktheid van computeranimatie hebben maar juist iets kinderlijks en iets bewust amateuristisch, ze erkennen hun eigen knulligheid en ontoereikendheid. Panh ziet het probleem van representatie, maar het enige alternatief zou zijn om niets te laten zien. Getuigenissen zijn er niet want een groot deel van zijn familie leeft niet meer.
Lanzmann zal onder meer zo lang geaarzeld hebben om Murmelsteins getuigenis te laten zien omdat voor hem hetzelfde geldt: veel getuigen zijn er niet meer en tegenover Murmelsteins woorden kunnen alleen andere, noodzakelijk onvolledige reconstructies worden gezet. De keuze om er wel een film van te maken, moet gezien worden als een aanzet tot discussie, ook al slaagt de film erin het onnavolgbare navolgbaar te maken.
Behalve in hun afzonderlijke kwaliteit schuilt de waarde van de twee films in het gesprek dat ze met elkaar aangaan, een gesprek dat — we blijven het zeggen — juist festivals mogelijk kunnen en moeten maken. Hoe verhouden ze zich bijvoorbeeld tot Oppenheimers moordenaars die hun eigen moorden naspelen alsof het fictie was? Gaat The Act of Killing weer een stap verder door behalve zijn historische waarde bewust dat probleem van representatie op tafel te leggen? Los van de bizarre aspecten die het aankleven? Hoe benaderbaar worden daden uit het verleden daardoor? Of schept Oppenheimer juist meer afstand en begint en eindigt het terugkijken bij Lanzmanns afstandelijke maar daardoor juist betrokken en indringende blik?

The Missing Picture | ***** | Cambodja/Frankrijk, 2013

Le dernier des injustes | ***** | Frankrijk/Oostenrijk, 2013

Favorieten van de Filmkrant

Aangekocht

La vie d’Adèle (Abdellatif Kechiche) | Opkomst en ondergang van een eerste grote liefde.

L’inconnu du lac (Alain Guiraudie) | Dat durfden ze dan weer niet in competitie: expliciete seks tussen mannen. Spannende thriller aan de kant van een meer waar een klein groepje mannen, zonnebaadt, kijkt, smacht, neukt en er plotseling een vreemdeling de rust verstoort. Intense dans tussen lichamen vanuit het perspectief van een passant, een vogel of een vis die zijn kop uit het water steekt.

Les salauds (Claire Denis) | Familie in crisis. Een wereld uit zijn voegen. Denis schraapte cement en overtollige stenen weg uit een familiale hellevaart, en juist die losse structuur maakt de film intens en claustrofobisch.

La grande bellezza (Paolo Sorrentino) | Hedonistische en melancholische mijmering over verloren tijd en liefde.

Like Father, Like Son (Kore-eda Hirokazu) | Elegant melodrama over wisselkinderen en vaders die maar niet volwassen willen worden.

A Touch of Sin (Jia Zhang-ke) | Wraakfantasie in de vorm van een mozaïek van vier verhalen over ontsporende corruptie en geweld in China.

(Nog) Niet aangekocht

Norte, the End of History (Lav Diaz) | Schuld en boete in de Filippijnen, vier uur pure cinema (een ‘korte’ film voor deze langfilmer), met letterlijk boven de werkelijkheid uitstijgende momenten van filmische verlossing.

Le dernier des injustes (Claude Lanzmann) | Interview met laatste president van de raad van ouderen van modelgetto/doorvoerkamp Theresienstadt.

L’image manquante (Rithy Panh) | Persoonlijke zoektocht van regisseur Panh (samensteller van de IDFA Top 10 later dit jaar) naar een onzichtbaar verleden uit de jaren van de Khmer-dictatuur.

Zie Nieuws op filmkrant.nl voor meer Cannes-verslaggeving, het overzicht van de prijzen en aangekochte films.