Venetië 2026: Grensoverschrijdend

Filmkrant doet verslag van de 83e editie van het Filmfestival van Venetië. Op de vierde dag staan er drie films over seksueel geweld op het programma. Die onthullen vooral iets over hoe wij omgaan met morele overschrijders.

Paul Schrader (First Reformed) maakt films over mannen die hun misstappen onder ogen zien. De misstap in zijn nieuwste film, die in Venetië buiten competitie in première ging, is van een andere orde dan zijn eerdere films. Want – en hier volgt een onvermijdelijke spoiler – filosofieprofessor John Jorissen (Jack Huston) heeft zo’n twintig jaar eerder seksuele handelingen verricht met een veertienjarige jongen.

Pedoseksualiteit is zo taboe dat sommige mensen The Basics of Philosophy zonder meer afwezen. “Ik heb films gemaakt over drugsdealers, over militairen die martelingen plegen, over nazi’s. Ik heb geen film gemaakt over seriemoordenaars, maar heel veel andere mensen wel. En al die onderwerpen worden beschouwd als aanvaardbaar”, zegt Schrader als ik hem spreek over de film. “Maar op de een of andere manier is dit erger dan al het andere. Waarom is pedofilie erger dan een seriemoordenaar? Omdat het zo abnormaal is? Nee, omdat het zo gewoon is.”

Net als veel van zijn eerdere films gaat The Basics of Philosophy over schuldgevoelens. Het gaat Schrader minder om de details van de daad – hoewel hij die daad niet bagatelliseert – en meer om de onderliggende implicaties. Is John homoseksueel? Pedoseksueel? En is hij dat dan voor altijd?

John ontmoet zijn inmiddels volwassen slachtoffer op de begrafenis van zijn vader. Het maakt lang onderdrukte gevoelens los. De manier waarop Schrader homoseksualiteit weergeeft, is vrijwel volledig ontdaan van elk realistisch beeld van seksualiteit – de film speelt zich deels af in een gaybar waar wordt gelinedancet. De film lijkt in feite verstoken van elke tijdsindicatie, afgezien misschien van een verwijzing naar het dark web.

Homoseksualiteit lijkt hier nog het meest op een metonymie voor sociaal onwenselijk gedrag. We komen erachter dat Johns strenge vader hem dwong om hoogleraar filosofie te worden en zich een heteroseksueel imago aan te meten.

Schrader is een calvinist, een geloof dat voortdurend worstelt met de spanning tussen vrije wil en voorbestemming. Kunnen we veranderen? Het is een van de oudste vragen – de film haalt de Oudgriekse filosofen Parmenides en Heraclitus aan – die ten grondslag ligt aan veel van de huidige discussies over MeToo en cancelcultuur.

“Dit personage moet geloven dat hij kan veranderen”, zegt Schrader. “Hij is een zondaar. Hij heeft in de schaduw geleefd van iets wat hij heeft gedaan. Hij heeft geprobeerd te veranderen. Hij is veranderd. Hij denkt dat hij is veranderd. Hij zegt: ik ben veranderd.” Is er een verschil? Schrader geeft geen duidelijkheid. In de laatste momenten laat hij ons achter met die vraag.

Schrader brengt filosofie terug naar de meest elementaire vragen: waarom zijn we hier? Is verandering echt? En hij reduceert zijn film op dezelfde manier tot het absolute minimum. Hoewel The Basics of Philosophy eenvoudig lijkt, zet hij je aan het denken.

Dat gebeurt nooit in 15/18, een theatrale film van Cédric Kahn over een afdeling jeugdpsychiatrie. De film gaat ook over seksueel trauma – veel patiënten op de afdeling zijn seksueel misbruikt door oudere mannen – maar neemt dit leed nauwelijks serieus. De film hanteert zo’n simplistische benadering van psychische aandoeningen dat het geen verrassing is dat hij culmineert in het moment waarop een van de patiënten eindelijk over haar seksueel trauma spreekt. In tegenstelling tot wat in The Basics of Philosophy wordt gesteld, begint het lijden niet, maar eindigt het juist wanneer je je verdrongen verleden onder ogen ziet. Wat het meisje zegt, doet er niet eens toe.

Het idee van openheid speelt ook een cruciale rol in Primetime, een film die speelt met de esthetiek van gevaar, maar desondanks nooit echt gevaarlijk aanvoelt. Net als openingsfilm Ink vertelt Primetime het verhaal van een man die denkt dat hij het juiste doet, maar uiteindelijk een grens overschrijdt met verwoestende gevolgen. De Amerikaanse onderzoeksjournalist en presentator van het programma To Catch a Predator Chris Hansen (goed gespeeld door Robert Pattinson) verbergt zijn enorme ego achter een vals masker van morele rechtvaardigheid: de verantwoordelijkheid om Amerika te redden van pedofielen die het op je kinderen gemunt hebben.

Primetime begint wanneer het succesvolle reality-tv-programma To Catch a Predator, waarin kindermisbruikers naar een huis worden gelokt, op zender NBC het uitzendtijdstip 21.00 uur krijgt toegewezen. Hiermee neemt de druk om goede tv te maken toe. De film neemt de vorm aan van een Moby Dick-verhaal, waarin Hansen en zijn team proberen een seksueel roofdier te vangen dat zo slim en schijnbaar zo belangrijk is dat ze hem een ‘walvis’ noemen.

De film is gebaseerd op het artikel ‘Tonight on Dateline: This Man Will Die’ dat Luke Dittrich in 2007 in Esquire publiceerde, over de zelfmoord van Bill Conradt op tv. De pedofiele handelingen, die zich hier beperken tot gesprekken in internetchatrooms die door Hansen zijn uitgeprint en hardop worden voorgelezen, staan centraal in Primetime. En toch onthult de film weinig over de mannen in deze chatrooms, of de wijdverbreide angst voor stranger danger ten tijde van Epstein Eiland.

Het gevoel heerst dat Lance Oppenheim, de dertigjarige documentairemaker die hiermee zijn speelfilmdebuut maakt, zich inhoudt. De film geeft een gestileerd verslag van een paar weken uit het leven van Hansen, waarbij in een hectische stijl het godcomplex van de presentator wordt weergegeven. Maar het voelt ook veilig, en bijna afstandelijk. Waar Ink een (allicht niet subtiele) lijn trok van het sensatiezuchtige karakter van tabloid The Sun naar de opkomst van de manosphere en MAGA, is Primetime zo duidelijk verankerd in de vroege jaren 2000 dat het continu aanvoelt als een vervlogen tijdperk.

Primetime is vanaf 29 oktober 2026 te zien in de Nederlandse bioscopen. Ook 15/18 is aangekocht; de releasedatum is nog niet bekend. The Basics of Philosophy heeft nog geen Nederlandse distributeur.