IFFR 2026: Ildikó Enyedi over Silent Friend

Al sinds de jaren zeventig volgt Ildikó Enyedi het wetenschappelijk onderzoek rond de relatie tussen mens en natuur. In haar nieuwe film Silent Friend verschuift ze het perspectief van mens naar boom. Over drie tijdlagen observeert ze die verhouding, zonder oordeel. “Ik maakte deze film niet vanuit activisme, ik wil het gewoon delen.”

“Agrarische horror startte op hetzelfde moment voor dieren als voor planten, na de Tweede Wereldoorlog. Daarvoor werd er heel anders met ze omgegaan. Zelfs als we ze aten, waren we er niet op uit hun levens volledig te vernietigen voordat we ze consumeerden. Binnen de geschiedenis is dat een heel recente ontwikkeling. Maar met mijn film wil ik niemand daarover bekritiseren. Ik wil er alleen aandacht aan geven.”

Tot nu toe draaiden Ildikó Enyedi’s films (onder meer Gouden Beer-winnaar On Body and Soul, 2017; Simon Mágus, 1999) om menselijke relaties, verlangen en verbondenheid. Maar met haar nieuwe film Silent Friend (Stille Freundin) kiest ze radicaal voor een ander perspectief: dat van een boom. Een imposante ginkgo in de botanische tuin van de Duitse universiteitsstad Marburg fungeert als zwijgende observator van menselijke levens die zich over meer dan een eeuw ontvouwen.

Aanwezigheid
De film, die in 2025 in première ging in de hoofdcompetitie van Venetië, verbindt drie tijdslagen. In 1908 weet de jonge vrouw Grete (Lena Wiedler) zich als eerste vrouwelijke student binnen te vechten bij de universitaire faculteit biologie. In 1972 komt de sociaal geïsoleerde student Hannes (Enzo Brumm) naar diezelfde universiteit, waar hij zich in eerste instantie ongemakkelijk voelt temidden van de weelderige flora. In de botanische tuin ontmoet hij medestudent Gundula (Marlene Burow), die de geheimen van de geranium onderzoekt en Hannes de zorg over een proefplant toevertrouwt bij haar afwezigheid. En tijdens de covidpandemie in 2020 brengt neurowetenschapper Tony uit Hongkong (Tony Leung Chiu-wai) eenzame dagen door in de botanische tuin. Zijn enige metgezel op het universiteitsterrein is conciërge Herr Fuchs (Martin Wuttke), tot hij via Zoom contact legt met een Franse plantonderzoeker (Léa Seydoux). Onder haar begeleiding zet Tony een experimentele studie op rond de oude ginkgo-boom om de elektromagnetische patronen van planten te begrijpen.

Deze verhalen en tijdlijnen worden bewust niet samengebracht via klassieke dramatische lijnen. Er is geen sprake van bij elkaar komen of overlappen. Enyedi verlegt de aandacht van plot naar aanwezigheid. Het draait niet zozeer om actie maar om waarneming. Silent Friend nodigt de kijker uit om het menselijke perspectief los te laten en te blijven kijken wat er gedurende het leven van de boom plaatsvindt.

De boom vormt een constante aanwezigheid die het menselijke bestaan relativeert zonder het te ontkennen. Het geeft de menselijke situaties die we zien iets vrijblijvends maar doet ons ook zoeken naar hoe het rijmt met de natuur, al is het maar ten opzichte van de wijdere context van het langere bestaan van de boom.

Nadat ze de agrarische horror van het heden benoemd heeft, vervolgt Enyedi: “We kunnen uren aaneen de verschrikkingen van de moderne samenleving op beeld tonen. In plaats daarvan wil ik gewoon een moment met het publiek delen om, op een vriendelijke manier, samen te zijn. Een moment van rust, kalmte, openheid en schoonheid delen, dat is óók onze realiteit. Dat doe ik niet vanuit activisme. Het is gewoon willen delen.”

Plantcommunicatie
Al sinds haar tienertijd in de jaren zeventig is Enyedi geïnteresseerd in de relatie tussen mens en natuur, vertelt ze. “Ik volgde alles over dat onderwerp, zoals de experimenten van Cleve Backster die planten aan leugendetectors koppelde en ze als sensor voor bomen inzette, of de onderzoeken van Lyall Watson. Dat was de eerste golf die vanuit nieuwsgierigheid de stap zetten richting plantcommunicatie. Daarna ebde het wat weg, maar zo’n vijftien à twintig jaar geleden begon een nieuwe golf, met veel meer wetenschappelijke onderbouwing. Alles is nu veel verder ontwikkeld, maar de richting is eigenlijk nog dezelfde: wij communiceren in ons lichaam chemisch en elektrisch, en planten zijn daar niet anders in. Wij hebben ons sociaal leven, onze verbindingen en relaties, onze manieren om met elkaar te communiceren, en planten hebben die ook.”

Enyedi wilde deze film met opzet niet te rond maken, zegt ze. “Dat weerstaan was een heel bewust onderdeel van het schrijfproces. Mensen zijn verhalen vertellende en verhalen consumerende wezens. Via plots en verhalen verbinden we ons met de wereld. Dus wanneer je een bioscoop binnenstapt, is er die honger naar verhaal. Als je het publiek betrokken wilt krijgen, moet je die verwachting onder ogen zien. Maar tegelijk wil je die ook kalmeren, verzachten – zoals wanneer je een museum binnenloopt en naar schilderijen kijkt, of wanneer je in een concertzaal naar muziek luistert. Het was een delicate balans, om het publiek te betrekken via menselijke personages, zodat je hun zintuiglijke ervaringen kunt meemaken. En misschien word je als kijker dan ook opener voor de zintuiglijke ervaring van een andere soort, zoals die van een boom.”

De verschillende tijden waarin de verhalen zich afspelen hangen ook samen met verschillende manieren van omgaan met de natuur. “In de vroegste periode, 1908, werd het gras heel gelijkmatig gemaaid, tot een zeer verzorgd gazon waar niemand overheen liep. Die periode filmen we in heel gestructureerd zwart-wit en met scherp licht. Daarna krijg je felle kleuren van de jaren zeventig, zeer impressionistisch. Het eerste shot: de camera bevindt zich in het gras dat wild groeit en waar jongeren in zitten. En net zoals het gras groeit, groeien ook hun haren, hun snorren, hun baarden. Dit eenvoudige gegeven drukt heel goed uit hoe verschillend het was om student te zijn in 1908 of in 1972. De glimlach, de hormonen, de feromonen, alles fluctueerde heel vrij. En in het laatste gedeelte, in 2020, gaat het over de lege tuin. Je ziet een ruimte die normaal vol mensen is, en nu leeg is, eenzaam.”

Een boom casten
Op de vraag hoe ze de prominente aanwezigheid van de boom in beeld wilde brengen, zonder de boom te antropomorfiseren, vertelt Enyedi geen ingewikkelde trucks te hebben willen gebruiken, maar juist eenvoudig en transparant te werk wilde gaan. “De meest eenvoudige manier was om het focuspunt te veranderen. Wanneer je de focus in een beeld verlegt, nodig je het publiek uit om daar te kijken. Toen ik met cameraman Gergely Pálos begon te werken, liet ik hem foto’s zien van een Amerikaanse straatfotograaf die zijn hele leven in New York woonde en werkte. Een straatfotograaf kan niets beïnvloeden, maar zijn werk is zeer persoonlijk. Hij toont zijn stad door onverwachte composities te kiezen en de focus te trekken naar minder voor de hand liggende plekken in het beeld. Daarmee wordt het publiek uitgenodigd zich te beseffen dat er iemand is die kijkt. We wilden de boom zeker niet ‘Disneyficeren’, niet sentimenteel of schattig maken. Dat zou een leugen zijn geweest. We wilden de boom respecteren zoals die is.”

De casting van de juiste boom voor de film nam een jaar in beslag. En uiteraard moesten het drie bomen zijn, in verschillende levensfases. Zoals ze dat vaker doet tijdens het gesprek wijst Enyedi erop dat een jaar zoeken in historisch perspectief natuurlijk niets is. Daarbij benadrukt ze ook dat ze bij de casting naar een boom kijkt zoals ze naar een acteur kijkt: naar houding, leeftijd, de manier waarop hij licht ontvangt. “Je kunt een boom niets laten spelen, dus je moet degene vinden die de betekenis al in zich draagt.” Voor Enyedi is boomcasting geen metafoor, maar een vorm van nauwkeurig kijken. “Het is geen spiritualiteit, het is aandacht.”

Silent Friend is te zien op IFFR 2026 en draait vanaf 23 april 2026 in de bioscoop.