Ramin Bahrani over 99 Homes

De financiële crisis leek een strijd van beursvloeren en bestuurskamers. Maar de slachtoffers vielen op straatniveau. In Ramin Bahrani’s 99 Homes zet een alleenstaande vader alle principes overboord als hij z’n huis dreigt kwijt te raken aan een keiharde vastgoedhandelaar.

Door Ivo De Kock

In de films van Ramin Bahrani zien we mensen die meestal buiten beeld blijven: een Pakistaan die een mobiel koffiekarretje door de straten van New York duwt (Man Push Cart), Latino weeskinderen die in garages werken (Chop Shop), een Senegalese taxichauffeur in een klein Amerikaans stadje (Goodbye Solo), een boerenzoon die autocoureur wil worden (At Any Price) en een man die het slachtoffer wordt van de financiële crisis (99 Homes). De achtergrondruis van de samenleving.
Bahrani (1975) is geboren in Winston-Salem, North Carolina — waar Goodbye Solo zich afspeelt — maar zijn ouders kwamen uit Iran. Dat verklaart een deel van zijn voorliefde voor outsiders, vertelde hij vorig jaar in het Franse Deauville, waar het jaarlijkse filmfestival traditioneel aan de Amerikaanse film gewijd is. Maar niet alles. "Ik begrijp de meeste plekken waar ik kom niet en ik voel me er ook niet thuis. Dat motiveert me om in mijn films onbekende werelden op te zoeken. Outsider voel ik me eigenlijk over het hele leven. Het blijft absurd dat we op een dag dood gaan."

Uw twee laatste films gaan over morele conflicten. At Any Price over de gewetensstrijd van twee Amerikaanse iconen, een boer en zijn zoon die autocoureur wil worden, en 99 Homes over een Faustiaans pact. "Dennis Nash (Andrew Garfield) worstelt in 99 Homes met de vraag hoever hij kan gaan om zijn gezin te beschermen. Door de crisis werd dit een universele vraag. Er is zoveel corruptie bij ondernemers en politici dat mensen gaan denken dat je corrupt moet zijn om te overleven. Soms valt het op. Als een bankier van een grote bank bij de Federal Reserve gaat werken om daarna weer terug te gaan naar een grote bank, weten we inmiddels dat er iets fout zit. Tijdens mijn research in Florida zag ik dat veel mensen met een wapen rondliepen en op de een of andere manier betrokken waren bij een oplichtingszaak. Ik werd duizelig van het geweld en de corruptie."

Wanneer ontstond het idee van een realistische thriller? "Ik wil open staan voor dingen en mezelf niet opdringen aan het onderwerp. Toen Robert Flaherty aan Nanook of the North (1922) werkte, zag hij dat wanneer Inuit een beeld uit een stuk rots maken, ze niet zeggen ‘ik ga een leeuw maken’ maar vragen ‘rots, wat wil je worden?’. Zo dicteerde het materiaal ook de vorm van mijn film. Aanvankelijk dacht ik aan een sociaal drama, maar tijdens mijn research bleek iedereen op de een of andere manier betrokken bij een zwendel. Dat leidde tot de structuur van de film: een man wordt uit zijn huis getrapt en om het terug te krijgen sluit hij een pact met de man die hem op staat heeft gezet.
Het uitgangspunt was dat de hele wereld op zijn kop stond door de huizencrisis. Tien miljoen mensen werden daar het slachtoffer van. Dat is de statistiek. Maar wat schuilt daar achter? In Florida zag ik de impact van de crisis. Een pact met de duivel en gangsterstreken zijn vertrouwde thrillerelementen maar die interesseerden me niet. Wel de relatie tussen Rick Carver (Michael Shannon) en Dennis Nash, de relatie tussen een mentor en zijn leerling. 99 Homes stelt vragen en neemt stelling tegen het huidige systeem maar bevat geen goede of slechte personages. Carver is het product van een systeem dat hem geen keuze liet. Hij vraagt aan Dennis wat al die eerlijke arbeid hem nou heeft opgeleverd, behalve dat hij op een dag voor z’n deur stond en hem het huis uitgooide. Voor Rick zijn huizen slechts dozen, bezittingen waarmee je geld verdient. Maar Dennis en zijn moeder (Laura Dern) hebben ook gelijk wanneer ze zeggen dat hun huis ook een emotionele plek is, die verbonden is met hun verleden en toekomst. Een thuis dat zorgt voor identiteit, zekerheid en een gemeenschapsgevoel. Beiden hebben een punt. Als filmmaker wil ik niet aangeven hoe ik er zelf over denk. Ik wil empathisch zijn, standpunten begrijpen en die laten botsen."

Die eerlijke arbeid die in de VS zo bejubeld wordt, biedt in ieder geval geen enkele garantie meer. "Je maakt geld met geld. Niet met arbeid. Arbeid is volgens Carver voor losers. Het is geen verrassing dat Carver naar Donald Trump verwijst. Trump is een rechtse slapende vulkaan die uitbarst omdat mensen hongerig zijn en zich losers voelen. Ze zien dat winnaars het systeem hebben veranderd en de onvrede daarover leidt tot beangstigende ontwikkelingen zoals het zoeken van zondebokken en morele crises zoals die van Nash. Wanneer Carver voorstelt om de banken en de overheid op te lichten, wordt Nash wel nerveus, maar hij ruikt ook geld en vraagt zich af wat de banken ooit voor hem hebben gedaan. Een begrijpelijke reactie, maar het is een gevaarlijk pad dat leidt tot leugens, bedrog en geweld. 99 Homes toont dat sommigen fout en anderen hebzuchtig waren, maar dat veel mensen in de val gelokt werden met ingewikkelde financiële contracten. Carver stelt dat Amerika alleen winnaars wil helpen. Hij is een sterke antagonist in dit verhaal maar de echte bad guy is het systeem. Natuurlijk zijn er kwaadaardige Shakespeareaanse Iago’s in de wereld maar het systeem steunt, stimuleert en voedt hen. Big business bepaalt alles. At Any Price liet al zien dat het principe van ‘groei of sterf’ ons de verkeerde richting op stuurt. Ik ken Nobelprijswinnaar Economie Joseph Stiglitz. Ik heb de film naar zijn idee van de 99% en de 1% vernoemd. Die tweedeling is een globaal gegeven."

En dan komt het einde. "In geen van mijn films wordt alles netjes afgerond. Het is positief dat Nash uiteindelijk tot een beslissing komt, ook al moet hij daar een prijs voor betalen. Maar mensen zoals Carver ontsprongen de dans, niemand belandde in de gevangenis. De banken betaalden boetes maar bleven gigantische winsten maken. Met een open einde wil ik mensen laten nadenken over waar we met onze samenleving in beland zijn."