Jaco Van Dormael over Le tout nouveau testament

Van Dormael maakte een film over leven en dood, die zowel hetzelfde als het tegenover­gestelde is van zijn vorige, Mr. Nobody.

Door Kees Driessen

Toen de Belgische traagfilmer Jaco Van Dormael zes jaar geleden zijn vorige film af had, sprak ik hem in Breda. In het wonderbaarlijke Mr. Nobody zagen we hoofdpersoon Nemo op verschillende leeftijden en verschillende mogelijke levenspaden, afhankelijk van de keuzes die hij had gemaakt, zonder dat duidelijk werd welke Nemo ‘de echte’ was en welke droom, fantasie of herinnering.
Mr. Nobody leek een uiting van Van Dormaels eigen levensvisie, zoals ik uit zijn mond optekende in Vrij Nederland: "De interessantste dingen in mijn leven begrijp ik niet. Ik weet niet waarom ik verliefd word. Het is die vrouw, maar waarom? Dat is geen keuze, dat gebeurt. Zo is het leven: geen verhaal, maar een reeks gebeurtenissen. Het leven spitst zich niet langzaam toe op een einde dat alles verklaart, zoals in traditionele verhalen, maar vertakt zich juist, in een oneindige boomstructuur, waarbij de meeste oorzaken en gevolgen onbekend blijven." Dat vond Van Dormael iets positiefs: "Het mooie aan twijfel is: als je nooit zeker weet dat je gelijk hebt, kun je ook nooit zeker weten dat je ongelijk hebt. Juist omdat we niet weten waarom we op aarde zijn, is elke keuze interessant. Uit twijfel volgt nieuwsgierigheid."
Maar in Le tout nouveau testament gebeurt juist het tegenovergestelde: door een lek in de hemelse database leert iedereen op aarde zijn sterfdatum kennen — dus wat mensen verder ook doen, het eindpunt staat vast. Wat, net als twijfel en onwetendheid, een sterk effect heeft op de keuzes die mensen maken.

Cannes
Ik spreek Van Dormael dit keer in Cannes en leg hem die uitspraken uit 2010 weer voor. Had ik zijn levensvisie destijds verkeerd begrepen? Misschien, maar misschien ook niet. Want als ik zeg: de filosofie achter Le tout nouveau testament is min of meer het omgekeerde, valt de regisseur enthousiast in met: "…maar tegelijkertijd is alles ook hetzelfde! Ja, ja, dat klopt!"
Hij legt uit. "Ik denk dat Mr. Nobody in wezen dezelfde vraag stelt: wat doen we met ons bestaan? Die film vroeg: als je een verkeerde keuze maakt, heb je dan een lelijk leven? En antwoordde: alle levenspaden zijn interessant. En in Le tout nouveau testament is het effect van het leren kennen van je sterfdatum voor de meeste mensen: kom, dan wordt het misschien eens tijd er iets van te maken. Opeens beseffen ze dat ze niet onsterfelijk zijn."
Met het verschil dat in Mr. Nobody twijfel nieuwsgierigheid kweekte, terwijl hier juist de zekerheid van het einde motiveert. "Ze zeggen: dit leven is het enige dat ik heb. Er komt geen ander. Ik bezit niets anders dan de minuten die me nog resten. Daarna is alles op en voorbij. En dus gebruiken ze die rijkdom zo goed mogelijk."

Vragen
Welke van die twee levensvisies is dan het meest de zijne? "Ik probeer daar geen antwoord op te geven. De filosofie die me interesseert bestaat uit vragen. De vraag waarom we hier zijn. Niet het antwoord."
Dat is een levensvisie op zich, natuurlijk. En één die goed beschouwd geldt voor beide films. Dat idee kunnen we verder uitwerken. Ik vergelijk het leren kennen van je sterfdatum in Le tout nouveau testament met mensen die na een zwaar ongeluk opeens inzien wat belangrijk is in het leven en het roer omgooien. Van Dormael antwoordt in filmtermen: "Dan nemen ze eindelijk de regie over hun leven. Ik denk dat ze dan het scenario loslaten dat ze voor zichzelf geschreven hadden. De manier waarop je jezelf het ongelukkigst kunt maken, is door van je leven een verhaal te maken en te zeggen: ik ben zus en niet zo. Dan maak je van jezelf een personage en bedenkt van tevoren: ik doe dit, dat en dat en alles bij elkaar wordt dat dan mijn geschiedenis. Dat wordt een heel voorspelbaar scenario en daarbinnen worden volgens mij maar weinig mensen gelukkig."
Daar hebben we dan Van Dormaels levensvisie, die bovendien naadloos past op beide films. Geen voorspelbaar scenario hebben voor je leven, jezelf niet beperken door wat je denkt dat je bent, zelf de regie nemen en ondertussen open blijven staan voor onverwachte gebeurtenissen, groot en klein. En dan besef ik: in Le tout nouveau testament weten mensen weliswaar wanneer, maar niet waar of hoe ze zullen sterven. En ze weten dus ook dat ze tot die tijd de facto onsterfelijk zijn. Inhoudelijk schept dat juist weer oneindige mogelijkheden. Iets met een gorilla, bijvoorbeeld. En dan blijken de twee films inderdaad twee kanten van dezelfde medaille.

Nawoord
Heb ik Van Dormael dit keer dan helemaal goed begrepen? Dat zal ik hem de volgende keer vragen. Want als er één les is, dan is het dat je nooit moet denken dat je het antwoord al hebt.