FilmBoeken – 22 december 2010

Ostrannenie?! Wat is in vredesnaam Ostrannenie? Er is een nieuwe bundel van de Amsterdam University Press aan gewijd en nog wel in de nieuwe reeks ‘The Key Debates’. Blijkbaar is het binnen de filmwetenschappen dus een gevestigd begrip. Maar ondanks het feit dat ik niet al te lang geleden vijf jaar lang met volle overtuiging filmwetenschappen studeerde — nota bene met een van de auteurs die in deze bundel een definiërende bijdrage schrijft als hoogleraar — had ik er nooit van gehoord.
Tot ik de introductie lees. Oh: het gaat gewoon over vervreemding. Over allerlei zaken waar ik wél vijf jaar lang intensief mee bezig ben geweest, dus: het Brechtiaanse Verfremdungseffect; het Engelstalige begrip uncanny; het Franse différence. ‘Ostranenie’ (ja, met één n) is de Russische term die aan al deze begrippen ten grondslag ligt, en werd door de Russische schrijver, literatuurwetenschapper en theoreticus Viktor Sjklovski in 1913 geïntroduceerd in het essay ‘Film as Technique’.
De bundel biedt een historische plaatsing en herbezinning op het begrip vanuit diverse hoeken van de filmwetenschap, ondergebracht in vier delen: deel 1 draait om de originele theorievorming, deel 2 om de toe-eigening van het concept binnen andere filmwetenschappelijke contexten, deel 3 om de relatie tussen ostranenie en de theorie over de menselijke waarneming, en deel 4 bevat twee interviews met de theoretici András Bálint Kovács en Laura Mulvey, in wiens werk het begrip een centrale rol speelde.
Dan die extra n in de titel: Sjklovski blijkt in zijn eerste publicatie, en dus in de introductie van het nieuwe woord, een spelfout te hebben gemaakt. Annie van den Oever koos er als samensteller van de bundel vervolgens voor om hem terug te zetten, om op haar beurt een vervreemding van het begrip te creëren. Overigens blijft ostranenie binnen de artikelen vervolgens wel gewoon ostranenie; zoals Yuri Tsivian in zijn bijdrage aan het eerste deel van het boek stelt, aan de hand van de geschriften van Sjklovsky zelf: door verkeerd te citeren kun je het origineel des te sterker naar voren schuiven.
Toegegeven: het is taaie kost, wetenschappelijk gedegen maar droog en met name interessant voor de hardcore filmtheoreticus. Toch is een herwaardering van Sjklovsky’s theorie juist nu de moeite waard, ook voor een groter publiek. Het begrip werd bedacht in een tijd die sterk lijkt op de onze, zoals diverse bijdragen in de bundel benadrukken: een tijd waarin een nieuw medium de logica van het leven ingrijpend veranderde. Niet door zijn inhoud maar door zijn techniek; vandaar ook de (volgens Van den Oever vaak verkeerd uitgelegde) titel van Sjklovsky’s originele essay. Honderd jaar geleden was het de cinema die bij zijn toeschouwers het ‘uncanny’ gevoel opriep tegelijk intiem bekend en wezensvreemd te zijn; nu zijn het de eindeloze vertakkingen van het digitale bestaan. Precies dat maakt deze blik terug op die beginjaren zo actueel.

Joost Broeren

Ostrannenie
Redactie Annie van den Oever
2010, Amsterdam University Press, 280 p, €29,50

Ik loop of ik vlieg
Eddy Terstall
2010, Prometheus, €17,95
Eddy Terstall, regisseur van onder meer hufters en hofdames, simon en vox populi, schrijft op een losse manier, alsof je tegenover hem zit in zijn favoriete kroeg, over zijn jeugd, zijn geliefden, zijn familie, zijn carrière, acteurs, de filmwereld, de Amsterdamse Jordaan, voetbal, reizen, en nog veel meer. Een ideaal boek voor de barre wintermaanden, leuk om cadeau te geven of te krijgen. En behalve leuk, is het ook een interessant kijkje in het hoofd van een belangrijke Nederlandse filmmaker.

The coffee break screenwriter — Writing your script ten minutes at a time
Pilar Alessandra
2010, Michael Wiese Productions, €24,95
Schrijvers die uitvluchten zoeken of denken niet genoeg tijd te hebben voor het schrijven van een scenario, zullen veel profijt hebben van dit boek, waarmee je jezelf kunt trainen steeds tien minuten te werken. Koffiepauze-momenten, waarin je relatief veel kunt doen, en die je anders zou verlummelen. Het boek bevat veel praktische oefeningen en behandelt alle fasen van het scenarioschrijven, van idee, log line en synopsis tot en met het pitchen.

The woman in the story — Writing memorable female characters
Helen Jacey
2010, Michael Wiese Productions, €26,50
Analyse van vrouwelijke personages in films, bedoeld voor regisseurs en scenarioschrijvers die sterke vrouwenrollen willen creëren. Met hoofdstuktitels als ‘The power of the heroine’, ‘Going against type’, ‘A phase she’s going through’ en ‘Women in trouble’. Plus een uitgebreide analyse van het vrouwelijke hoofdpersonage in juno, in 2007 bekroond met een Oscar voor Best Original Screenplay.

Illuminations — Memorable movie moments
Richard D. Pepperman
2010, Michael Wiese Productions, €27,50
Illuminations gaat over de impact van wereldberoemde films, en met name van specifieke momenten uit die films. Vaak zijn alleen bepaalde scènes of gebeurtenissen in films onvergetelijk, en de vraag is natuurlijk: waarom? Interessant boek voor filmmakers en —liefhebbers.

Jacques Tati — Een kwestie van kijken
Ann Meskens
2010, Lemniscaat, €24,95
Filosoof Ann Meskens, geobsedeerd door de Franse regisseur Jacques Tati, introduceert haar boek als een lichtvoetige lezing, een open brief aan Tati-fans, en een autobiografie. Meskens verbindt Tati’s werk aan haar eigen leven, persoonlijke observaties, filosofische en ethische vraagstukken, en het werk van andere filmmakers. Haar gedachten zijn fijn om te lezen, ook voor niet-Tati-fans. De kans is groot dat je door dit boek alsnog fan wordt, of op z’n minst nieuwsgierig raakt naar Tati, al was het maar door dit citaat: ‘Ik wil dat de film begint als de toeschouwer de zaal uitloopt’.

Samenstelling Claudia Jong | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26 | 1017 PT Amsterdam | t 0206226489 | i theatreandfilmbooks.com