World Wide Angle (NL) – 21 november 2013

De Australische filmcriticus Adrian Martin becommentarieert opvallende discussies en tendensen rond filmmakers.

Door Adrian Martin

Tijdens de afgelopen Viennale (24 oktober-­6 november), had ik last van een opdringerige ik: ik giechelde veel. Niet van die bevrijdende buik-lachen of uitroepen van bewondering over briljante grappen. Het ging om details, vluchtige soms en nauwelijks waar te nemen, misschien zelfs per ongeluk vastgelegd (maar liefdevol bewaard in de montage), die me parten speelden — en ik kon niet eens altijd zeggen waarom ze grappig waren.
Drie hedendaagse films — ongetwijfeld art­house­films of ‘festivalfilms’ — belichaamden mijn onregelmatige giechelaanvallen: Computer Chess (Andrew Bujalski, VS), Tip Top (Serge Bozon, Frankrijk) en The Strange Little Cat (Ramon Zürcher, Duitsland). Ze hebben bijna niets gemeen, behalve dat ze nauwkeurig en obsessief een bepaald soort humor onderzoeken.
Een soort humor dat niets van doen heeft met Chaplin of Keaton, en maar een beetje met Tati of Jerry Lewis (onderwerp van een groots Viennale/Australisch Filmmuseum retrospectief). Het heeft meer te maken met echte oddball auteurs van komedies zoals Luc Moullet, David Wain en Nanni Moretti. Maar in deze nieuwe komedies tellen plot en personages nog minder dan in die illustere voorgangers van offbeat humor.
Geen enkele filmtitel laat die trend beter zien dan The Strange Little Cat. Deze absoluut bizarre film is als een komische versie van Godards helse portret van opgepropt familieleven in Numéro deux (1975): interieur­shots leveren een ongemakkelijke doorgang of een nauwe hoek, waar lichamen zich doorheen (proberen te) drukken. En niet alleen menselijke lichamen. Een typisch giechelmoment: de kat (die een Oscar verdient) springt plotseling in het frame, op een tafel; ergens anders op die tafel, een paar seconden later, valt een glas. Totaal toevallig en betekenisloos. Maar na ongeveer honderd van zulke details op een rij, shot na meedogenloos shot, ben je ofwel hulpeloos aan het giechelen, of chagrijnig richting de uitgang aan het schuifelen.
Computer Chess is minder avant-garde, maar net zo hypnotisch. Als de enige bestaansreden voor de Mumblecore-beweging was geweest om deze film werkelijkheid te laten worden, dan, eindelijk, zou ik die vergeven. Bujalski’s visie stamt van een waanzinnige verbondenheid met 1973: de (veelal) mannelijke nerds, de computer hardware (en software), de schaakspellen, en zelfs de lo-fi-videocamera’s en rechttoe-rechtaan perspectiefwisselingen (weer Numéro deux!) uit die saaie periode in de technologische revolutie. Wie had gedacht dat de blokkerige, met typemachine geschreven computertitels uit 1973 zo grappig konden zijn, los van wat de woorden betekenen? De waanzin van de film werkt aanstekelijk.
Tip Top herinnert aan de idiotere momenten van Eugène Green, maar dan met de sombere Bressoniaanse stukken vervangen door eigenzinnige Chabrolparodieën (Chabrols scenarist Odile Barski wordt in de aftiteling genoemd). Dezelfde geforceerde politieke incorrectheid (deze keer met raciale/multicultirele thematiek), dezelfde vaag vernederende theatraliteit, (volgens Moullets formule: iedere acteur moet stoop to conquer, moet zichzelf voor gek zetten). Misschien vermoeiend maar veel ervan werkt, omdat het steeds vreemder wordt: elk hoekig gebaar of zelfs scheelkijken van Isabelle Huppert, elk idioot danspasje en elke kinky seks pose, voert ons verder weg van welk incident ook dat ten grondslag lag aan het gebeuren.
Drie films die zo heerlijk maf zijn. Maar let op: dit woord moeten we opnieuw claimen. ‘Maf’ is in het lexicon van filmcritici meestal noch een aardige noch een positieve term. Meestal verwijst het naar een gesloten, kwaadaardige geest en een verstopt smaaksysteem: alles wat afwijkt, ongeloofwaardig of riskant is, wordt teruggebracht naar het verpletterende niveau van een waardeloos ding, een vergissing. Als critici een film maf noemen, is dat een beslissend gebaar van afkeuring: ik weiger om met deze film mee te gaan en hij zou niet moeten bestaan.
Maar The Strange Little Cat, Computer Chess en Tip Top bestaan wel, en de Viennale was zo slim om ze wel te programmeren. Maf heeft een nieuwe waarde: zelfs een militante, scandaleuze waarde. Er zweeft een giechel door de Zeitgeist…