FilmSlot: Filmfestival achter tralies

In de gevangenis van het Belgische Merksplas vindt al tien jaar een bijzondere spin-off van het Filmfestival Open Doek plaats: een jury van gedetineerden bekroont een competitiefilm met de Behind the Scenes Award. Hoe dat gaat is nu te zien in een documentaire die ter gelegenheid van het twintigste festival werd gemaakt.

De deuren knarsen er precies zoals in een gevangenisfilm, vertelt Gert Hermans in de documentaire Behind the Scenes van Bart van Wanzeele en Filip Lenarts. Hij komt met tussenpozen al tien jaar in de gevangenis van het Belgische Merksplas. Niet als draaideurcrimineel, maar als begeleider van een bijzonder project. Op het nabijgelegen Filmfestival Open Doek uit Turnhout reikt een jury van gedetineerden namelijk al tien jaar de Behind the Scenes Award uit aan een van de competitiefilms.
Het zijn niet de films die ze gewoonlijk te zien krijgen, geen actie, thrillers of komedies, al zitten ze vaak wel vol spanning en humor. Open Doek is een festival dat een weloverwogen en vaak geëngageerde keuze uit de wereldcinema maakt en artfilms vertoont uit Mongolië, Argentinië of Thailand. En zo kijken de gedetineerden dus opeens naar films als The Journals of Musan, over een Noord-Koreaanse vluchteling die in Zuid-Korea een illegaal bestaan probeert op te bouwen. Naar El agua del fin del mundo, over de laatste reis van twee zussen, waarvan er eentje terminaal ziek is. En naar, zoals het vorig jaar bekroonde Almanya — Willkommen in Deutschland, een portret van een Turkse familie in Duitsland.

Knarsende deuren
Die knarsende deuren herinner ik me nog goed. In 2006 bezocht ik samen met de overige leden van de festivaljury ook de gevangenis van Merksplas, om met de Behind the Scenes-jury over hun en onze keuze van gedachten te wisselen. Eenmaal achter dezelfde gesloten deuren bleek er niet zoveel verschil tussen de jury van professionals en de jury van gevangenen. Allebei hadden we gezocht naar een film die ons kon raken, met z’n filmische kwaliteiten, z’n verhaal en z’n herkenbaarheid.
Maar waar wij enthousiast waren over het meer poëtische Peacock, die een elliptisch epos ontvouwde over het China van na de Culturele Revolutie, voelde de gedetineerdenjury zich meer verwant met Café Transit, een film over een Iraans wegrestaurant op de grens van Europa en Azië, vol passanten, vluchtelingen, familietradities en onwelkome vertegenwoordigers van het gezag. Uit de gesprekken bleek dat de meeste juryleden zichzelf ook in een soort ‘café transit’ zagen zitten ("maar dan zonder dat café"): een niemandsland aan de rand van de wereld.?

Vier gevangenissen
Voor festivaldirecteur Marc Boonen was het vanaf de eerste dagen van het festival, dat dit jaar zijn twintigste verjaardag viert, een uitdaging om "niet alleen maar een festival van glitter en glamour, sterren en vips te zijn, maar ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid op zich te nemen."
"De Kempen, waar ook Turnhout ligt, kent toevallig vier gevangenissen", licht hij desgevraagd toe. "Het was dan ook misschien evident dat we ons engagement als festival daar gingen zoeken: in die gevangenissen." Boonen zocht contact met Justitieel Welzijn Kempen, dat hem bij de directie van Merksplas introduceerde. "Gelukkig stond de toenmalige directeur erg open voor ons plan: hij geloofde heel sterk in de waarde van cultuur voor gevangenen als een element in wat men zo mooi noemt herstelgerichtheid (een verblijf in de gevangenis zo zinvol en toekomstgericht mogelijk ingevuld krijgen opdat de gevangene zich kan voorbereiden op een nieuwe start in de samenleving) en voor de directeur waren culturele projecten in de eerste plaats belangrijk om de sleur van het gevangenisleven te doorbreken."

Geen klaaguurtje
In de vorig jaar opgenomen documentaire Behind the Scenes is te zien hoe dat tijdens de tiende editie van het project in z’n werk ging. Gedurende twee weken kijken de gevangenen films en praten ze erover. Al na de eerste film — My Mongolian Mother over de duizenden Chinese weeskinderen die in de jaren zestig naar Mongolië werden gedeporteerd om daar geadopteerd te worden — barstten de discussies los.
Baro, die een straf van acht jaar uitzit, herkent zich sterk in het verhaal. Hij bracht zelf na geadopteerd te zijn een deel van zijn jeugd in instellingen door, en zou willen dat hij "het respect voor zijn ouders had kunnen hebben dat de kinderen in de film laten zien."
Die identificatie is meestal de eerste sleutel tot de films. Gert Hermans: "Mensen denken vaak dat ze vallen voor gevangenisfilms, maar dat is dus helemaal niet zo. Ze zien zichzelf niet in eerste instantie als gevangenen, dat is maar een klein deel van hun identiteit. Waar ze zich in herkennen zijn verhalen over isolement, het gevoel alleen op de wereld te zijn en dat iedereen tegen ze is, films over bedrog en verraad. Toch is het niet de bedoeling dat de jurybijeenkomsten een soort klaaguurtjes worden. Het is geen therapie. Dat wordt door de groep ook wel afgeblokt."

Rehabilitatie
Een middel tot rehabilitatie is het programma waarschijnlijk niet. Hermans: "Het project verdampt als het gedaan is. Natuurlijk zullen sommigen er iets van meenemen. Maar de onderlinge solidariteit in die groep geldt alleen voor de duur van het project. De sfeer in die gevangenis is er ook niet naar om zo hun emoties te blijven tonen."
Boonen blijft idealistisch: "En toch weet je dat je misschien een heel klein beetje en gedurende een heel korte tijd bij een klein groepje mensen iets wezenlijks hebt mogen betekenen. Een groepje mensen die in de samenleving nergens en nooit meetellen."

Dana Linssen

Behind the Scenes is te zien op Filmfestival Open Doek, van 20 tot 29 april in Turnhout.

Lezersactie Retrospectief Anurag Kashyap
Filmfestival Open Doek

Op vertoon van dit artikel kunnen lezers van de Filmkrant met z’n tweeën voor de prijs van één ticket naar een van de films uit het retrospectief dat het Filmfestival Open Doek in Turnhout wijdt aan de Indiase cineast Anurag Kashyap. Kashyap kiest voor een cinema waarin maatschappelijke thema’s centraal staan. Zijn films werden vertoond op de filmfestivals van Venetië en Toronto en zijn nieuwste film is in de running voor Cannes. Een unieke kans om zijn werk voor het eerst in een retrospectief in de Lage Landen te zien.

DEV D

→ Za 21 april 20 uur en za 28 april 17 uur: That Girl in Yellow Boots
→ Zo 22 april 22 uur en vr 27 april 14 uur: DEV D
→ Ma 22 april 14 uur en za 28 april 14 uur: Gulaal
→ Di 23 april om 14 uur en vr 27 april 17 uur: Black Friday

Reserveren aanbevolen op 00 32 14 47 23 33. Voor meer informatie opendoek.be