FilmBoeken – 26 augustus 2011

Zou er een verband bestaan tussen de hoeveelheid militaire conflicten waarin een land is verwikkeld en het aantal speelfilms dat er wordt gemaakt?

Afghanistan is een vrijwel voortdurende bron van geweld: van de communistische revolutie en de daarop volgende Russische invasie aan het eind van de jaren zeventig tot het fundamentalistische Taliban-regime in jaren negentig, waarna de VS er hun ‘war on terror’ ontketenden. De filmproductie lijkt wel omgekeerd evenredig met al dit geweld, want sinds de Tweede Wereldoorlog zagen slechts zo’n vijftig Afghaanse films het levenslicht.
Geen wonder dus dat Mark Graham voor zijn boeiende essaybundel Afghanistan in the Cinema noodgedwongen uitweek naar buitenlandse films over de verscheurde bergstaat. Die worden vooral in Hollywood gemaakt en niet pas sinds 9/11. Zo werden de Afghanen in The Horsemen (1971), The Man Who Would Be King (1975) en Rambo III (1987) al afgeschilderd als primitieve wilden, die alleen met een beschavingsoffensief de moderniteit binnengemept konden worden. Ook de Iraanse arthousefilm Kandahar (Mohsen Makhmalbaf, 2001) drijft op etnocentrisme, door Afghanistan neer te zetten als een ziekenhuis vol krankzinnigen.
Zulke films lijden volgens Graham aan ‘imperialist nostalgia’, waarmee hij verwijst naar Edward Saïds baanbrekende boek Orientalism (1978), het standaardwerk binnen de zogeheten post-colonial studies. Door vooral de politieke, economische en culturele verschillen te benadrukken, labelen de filmmakers Afghanistan als ‘het andere Oosten’. Zo kan het effectief ondergeschikt worden gemaakt aan de Westerse waarden en normen. Graham vindt dat alleen Michael Winterbottoms In This World (2002), Roya Sadats onbekende documentaire Ellipsis (2004) en in mindere mate Siddiq Barmaks Osama (2003) de grove stereotypen weten te ontstijgen. Die laten Afghanen in al hun complexiteit zien en maken er zo echte mensen van.
Wat was Grahams doel: een analyse maken van de cinematografische representatie van Afghanistan of een meer algemeen pamflet droppen? Zijn achtergrond suggereert het laatste. Graham is van origine geen filmwetenschapper, maar de auteur van boeken over het Midden-Oosten, zoals How Islam Created the Modern World. Dat hij een politieke stellingname niet schuwt, maakt dit tot een opvallend bevlogen en geëngageerd boek — in ieder geval voor academische begrippen.
Helaas slaagt Graham er niet in zich te onttrekken aan de oriëntaalse retoriek die hij anderen in de schoenen schuift. Ook hij, in zijn pogingen achterliggende ideologieën te ontmaskeren, doet generaliserende uitspraken die niet onderbouwd worden — zoals dat de machtsovername van de Taliban voor veel Afghanen voelde als de zoveelste inval van een buitenlands leger. Ook hij claimt een ‘realistisch’ beeld te geven van Afghanistan. Terwijl veel filmmakers niet verder zouden komen dan karikaturale simplificaties, heeft Graham de waarheid blijkbaar wel in pacht.
Vooral schemert door dat Afghanen ook in Grahams ogen slachtoffers zijn die bevrijd moeten worden, wat een typisch westers, liberaal standpunt is. Waar de Amerikanen moslimvrouwen van hun chadari wilden verlossen, vindt hij dat ze in de cinema hun eigen stem moeten verheffen. Alleen is een ‘vlucht in de kunst voor hen onmogelijk, omdat ze vanwege de armoede geen macht hebben.’ Dat Afghanen misschien wel helemaal geen behoefte voelen om voor zichzelf te spreken, omdat ze minder dan wij hechten aan de vrijheid van individuele expressie, daarbij kan Graham zich, met zijn westerse tunnelvisie, niets voorstellen.

Niels Bakker

Afghanistan in the Cinema
Mark Graham
2010, University of Illinois Press, 196 pagina’s, €22,95

Minding Movies — Observations on the Art, Craft and Business of Filmmaking
David Bordwell en Kristin Thompson
2011, The University of Chicago, €22,50
Sinds 2006 schrijven Bordwell en Thompson Observations on Film Art, een blog dat informeel is van toon, maar inhoudelijk sterk en inmiddels alom bekend is onder filmcritici. In dit boek een selectie uit meer dan driehonderd essays van het auteurskoppel, onder meer over animatiehelden, Borat, Babel, originaliteit, goede acteurs, het belang van film, het werk van Kiarostami en Soderbergh, nieuwe media en oude verhaalstructuren, en de toekomst.

Modernist America — Art, Music, Movies & the Globalisation of American Culture
Richard Pells
2011, Yale University Press, €29,95
De hele wereld, inclusief de filmwereld, is doordrongen van het idee dat de Amerikaanse cultuur oppermachtig is, en overheersend. Richard Pells wil de andere kant laten zien, namelijk hoe Amerika is beïnvloed door intellectuelen en kunstenaars uit andere werelddelen en culturen. Hij behandelt literatuur, muziek, beeldende kunst, dans, architectuur, theater en — met name — film. Een mooi gebonden boek.

The Filming of Modern Life — European Avant-garde Film of the 1920s
Malcolm Turvey
2011, October Books, €29,95
Studie van vijf belangrijke avant-gardefilms gemaakt tussen 1921 en 1929: Rhythm 21 van Richter, Ballet mecanique van Murphy en Leger, Entr’acte van Picabia en Clair, Un chien andalou van Dali en Buñuel en Man with a movie camera van Vertov. Deze werken worden altijd gezien als antibourgeois, als moderne en baanbrekende films die vooruit liepen op de ontwikkelingen in de maatschappij, maar Turvey laat zien hoe de makers van deze films zich soms juist verzetten tegen de moderniteit en de snelle veranderingen die zij teweeg heeft gebracht.

Polish Cinema Now! — Focus on Contemporary Polish Cinema
Mateusz Werner (red.)
2010, Adam Mickiewicz Institute, €34,50
De afgelopen twintig jaar zijn er in Polen meer dan vijfhonderd films en een paar duizend documentaires gemaakt, van hoog artistiek niveau, maar vreemd genoeg is de hedendaagse Poolse cinema nog relatief onbekend. Dit boek — met als extra twee dvd’s met korte films — is een mooie manier om er kennis mee te maken.

Citizen Cannes — The Man Behind the Cannes Film Festival
Gilles Jacob
2011, Phaidon, €24,95
Goed geschreven en vermakelijke autobiografie van de man die de bijnamen ‘Mister Cinema’ en ‘Citizen Cannes’ kreeg, doordat hij jarenlang nauw betrokken was bij het beroemde filmfestival. Voorin als motto een prachtig citaat van Marguerite Duras: ‘What a bore life would be if we stopped talking about cinema.’

Samenstelling Claudia Jong | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26 | 1017 PT Amsterdam | t 0206226489 | i theatreandfilmbooks.com