Boeken: Digital Tarkovsky

Sovjeticoon over de smartphone

Het Offer

Twijfel je of je naar een gerestaureerde Tarkovski moet gaan, omdat zijn films zo lang duren? Hoeveel tijd spendeer je per dag op de smartphone, vraagt Metahavens scherp-zinnige film- en smartphonekritiek Digital Tarkovsky.

Het uitgangspunt van Metahavens speelse e-book Digital Tarkovsky is dat Amerikanen gemiddeld twee uur en eenenvijftig minuten per dag op hun smartphone zitten. Dat is acht minuten langer dan Tarkovski’s Stalker (1979). Het designcollectief dat in zijn grafisch ontwerp, documentaires, videokunst en geschreven werk de digitalisering vooral wil omarmen en onderzoeken, ziet hier geen problemen maar juist mogelijkheden. Als we dagelijks de gemiddelde lengte van een Russische filmklassieker op onze telefoons doorbrengen, kunnen we dan wat we weten over zulke cinema toepassen op onze digitale ervaringen? 

Verzegelde tijd
Zo krijgt de contradictie in de titel van het boek bestaansrecht: wat kunnen we leren van Tarkovski als we het over smartphones hebben? Veel, als het aan Metahaven ligt. Tarkovski heeft een grote invloed gehad op hoe we schrijven, denken en praten over film. Niet alleen door zijn poëtische en contemplatieve films, maar ook door de manier waarop hij er zelf over schreef en sprak. Sculpting in Time is de Engelse titel van Tarkovski’s boek over zijn eigen cinema; de toepasselijke Nederlandse vertaling is De verzegelde tijd. Is tijd verzegelen niet ook wat we doen op de verschillende tijdslijnen van de apps op onze telefoons? Metahaven vindt daarom dat ‘voor elk bezwaar dat we kunnen maken tegen het digitale apparaat omdat het ons van tijd berooft, we ook kunnen onderzoeken wat voor een soort ervaring we hebben terwijl we staren naar – en omgaan met – deze kleine schermen en de digitale platformen erin en erachter.’ Met Tarkovski’s noties van hoe tijd en verstilling werken, duiken de schrijvers in die apparaten. Zo komen ze met reflecties op hoe we film, apps, bioscopen, digitale ruimtes en real life ervaren. 

Het genot van Digital Tarkovsky is dat de analyses dieper reiken dan de wat absurde titel doet vermoeden. De aanleiding voor het boek lag in een reeks colleges die Metahaven in Moskou gaf op het Strelka Instituut. Flarden uit dat lesmateriaal combineren ze met een behoorlijk persoonlijk essay dat ook stilstaat bij Metahavens eigen positie binnen het filmlandschap. Met documentaires als The Sprawl: Propaganda About Propaganda (2016), Information Skies (2017) en Possessed (2018) heeft het collectief zich gevestigd als bekwame regisseurs die op provocerende wijze de veelzijdigheid van digitale esthetiek combineren met het plechtige aura van de arthousefilm. Juist die botsing zorgt voor spannende momenten in hun films. Diezelfde botsing manifesteert zich ook in dit boek, bijvoorbeeld in kritische uithalen naar een filmindustrie die krampachtig vasthoudt aan een onderscheid tussen cinema en (digitale) videocultuur. Zie het 35mm-fetisjisme van hogepriesters Christopher Nolan en Quentin Tarantino. 

Kathedraal
Wat Digital Tarkovsky beweert is dat film een flexibele kunstvorm is die mee kan buigen met nieuwe apparaten en nieuwe technologie. Het probleem is dat cinema dat gewoon niet wil. Het klampt zich vast aan ouderwetse noties van wat film moet zijn en probeert zo een hiërarchie in stand te houden die eigenlijk zegt: film is superieur aan de rest. Maar als we kijken naar hoe verknocht we zijn aan onze alledaagse dosis digitale omgevingen is die hiërarchie allang niet meer van toepassing is. Een veelzeggende anekdote is het moment waarop Metahaven uitgenodigd wordt voor een filmfestival en een email krijgt van het festivalhoofd waarin ze gefeliciteerd worden met hun ‘kunstfilm’. Waar is het hokje kunstfilm goed voor? De effectieve analogie die gebruikt wordt in het boek is dat cinema als een plechtige kathedraal is waarvan je alle regeltjes moet kennen voor je er naar binnan mag. Ondertussen bivakkeert het klootjesvolk buiten de kathedraal in een digitale woestenij van apps en filters en tijdlijnen. Wie durft cinema te storen met zulke interfaces? 

En zo kom je terug bij Tarkvoski die in zijn boek over film en tijd schreef, maar ons daarmee ook instrumenten gaf om over andere dingen na te denken: ons telefoongebruik, de tijd die we erdoor laten verstrijken en hoe dat allemaal doorwerkt in hoe we de wereld ervaren. Als onze telefoons cinema zijn en onze digitale ervaringen onderdeel zijn van het dagelijks leven, dan is het leven inmiddels ook een vorm van cinema, beweert Digital Tarkovsky. De terechte vraag waar de schrijvers deze redenering mee concluderen is: “But who is directing?


Digital Tarkovsky,Metahaven | 2019, Strelka Institute | 154 Pagina’s | € 8,99