Boeken: Twintig jaar schrijven en schaven

  • Datum 01-07-2015
  • Auteur
  • Deel dit artikel

Adrian Martin (portret André Bakker)

Na twintig jaar schrijven en schaven publi­ceerde filmwetenschapper en Filmkrant­columnist Adrian Martin het grootse Mise en Scène and Film Style: een intellectueel span­nend en meeslepend onderzoek naar kernbe­grip­­pen over het maken en beschouwen van film.

Door Janna Reinsma

Adrian Martin (1959) is een reus. Hij werkte als film­criticus voor tijdschriften, kranten, radio en tv, doceerde aan diverse universiteiten en schreef zeven boeken over film. Hij beschikt over een nederig stemmende encyclopedische kennis én het vermogen helder, geestig en aanstekelijk over complexe zaken te schrijven. Het is dus een genoegen om je als dwerg ergens comfortabel tussen zijn tenen te nestelen en ademloos te luisteren.
Mise en scène en stijl, de kernbegrippen uit de titel van zijn nieuwste boek, zijn even bekende als diffuse begrippen. Ze hebben, net als bijvoorbeeld ‘montage’ of ‘genre’, zelden iets precies kunnen aanduiden, betoogt Martin. ‘Veeleer representeren ze een verwarring, een onhandige poging om de vinger te leggen op een duistere samenkomst van extreem uiteenlopende factoren, dus we moeten er vooral niet al te ernstig in gaan geloven. Het zijn eerder rookgordijnen.’
Desondanks is mise en scène in Martins ogen nog altijd een nuttig gereedschap om stijl mee te onderzoeken, niet in de laatste plaats omdat het op verschillende tijden en plaatsen heel verschillende dingen heeft betekend. Zowel het begrip als de praktijk van mise en scène zijn in de loop der tijd veranderd, en door te laten zien hoe, waarom en wanneer dat gebeurde, schetst hij het belang van de term én, in één beweging door, zowel een geschiedenis en beschouwing van de internationale filmkritiek als een filmstijlgeschiedenis.
De oertijd voor het begrip (althans, van de toepassing van de theaterterm op film) was de jaren vijftig. In die tijd heerste het idee dat een film vooral zijn scenario was, dat die in de kern bestond uit ‘inhoud’ (een verhaal met een of meerdere thema’s, structuur, betekenis), en dat mise en scène de uitdrukking daarvan was. Stijl was vooral techniek, decoratie, expressie van de inhoud. De kritiek op het onderscheid tussen vorm en inhoud die volgde, sloeg in de loop van decennia ook wel eens door naar de andere kant (naar stijl-omwille-van-stijl, naar het idee dat film juist louter mise en scène is).
Als je onder mise en scène iets verstaat als ‘de manier waarop dat wat zich in het frame bevindt en de omgeving en de acteurs zich in ruimte en tijd tot elkaar verhouden’, stuit je meteen op allerlei problemen. Hoe passen bijvoorbeeld het camerawerk en de montage daarin? Montage kan op allerlei manieren betekenisvol ingrijpen op de mise en scène. Als je een gesprek met regelmatig afwisselende shots en tegenshots in beeld brengt, is het een geheel ander gesprek dan wanneer je maar op één cruciaal moment een las gebruikt. En als je meent dat mise en scène geen betrekking heeft op hoe de camera beweegt en in- en uitzoomt, ga je voorbij aan het feit dat alles wat gefilmd, ontworpen, geënsceneerd, etc. wordt, erop is toegesneden om op een bepaalde manier in beeld gebracht te worden. Maar als je camerawerk en montage tot de definitie van mise en scène toelaat, begint de term langzamerhand weer alles en dus niets te betekenen.
Een van de leuke aspecten aan het mise en scène-begrip is dat het juist iets wil uitdrukken over de onlosmakelijke verbondenheid van vorm en inhoud. Martins laat zien hoe pogingen om ‘mise en scène’ te specificeren of te definiëren onvermijdelijk op problemen stuiten, maar dat al die dilemma’s toch de gedachten verder slijpen. Het vage ‘mise en scène’ blijkt zo een onverwacht vruchtbaar begrip om conceptueel uit en op verder te bouwen, een begrip ook dat ons broodnodig wijst op de ‘materialiteit’ van de film, op alles wat er ‘concreet’ aan is.
Eén groot nadeel aan dit boek is de absurde prijs van ruim negentig dollar. Toch is een boek waarin je minstens de helft wil onderstrepen en onthouden, wat je wil lezen en herlezen dat waarschijnlijk wel waard.

Mise en Scène and Film Style From Classical Hollywood to New Media Art | Adrian Martin | 2014, Palgrave Macmillan, 235 pagina’s

Boeken kort

Film + Video Budgets | Maureen A. Ryan | 2015, Michael Wiese Productions | €29,99
Dit is alweer de zesde, herziene, editie van Film + Video Budgets. Een van de weinige handboeken over het budgetteren van welk filmproject dan ook. Het boek is duidelijk en zonder poespas geschreven, staat bomvol lijsten en basissjablonen. Het geheel is nu voorzien van de laatste updates met betrekking tot de nieuwste ontwikkelingen in het filmvak. Dit is de eerste editie van de hand van Maureen Ryan in plaats van Michael Wieso. Ze waarschuwt de lezer al op de eerste bladzijde: er bestaat geen gouden formule voor een sluitend budget. Je moet precies en gedegen alle hoofdzaken en bijzaken nagaan om een solide begroting op te stellen. Alleen dan zijn er besparingen te vinden en kun je onvoorziene uitgaven tegengaan.

Alfred Hitchcock. The Man Who Knew Too Much | Michael Wood | 2015, New Harvest | €21,50
"The books on Hitchcock and his work are almost beyond number, and that’s counting only the good ones." Michael Wood weet het zelf ook, op zich was zijn monografie over Hitch­cocks leven en carrière niet onmisbaar in het overvloedige oeuvre dat al bestaat over deze filmmaker. De reden om dit boek toch te kiezen uit die stapel is zonder twijfel Woods toon en aanpak. Zonder verheerlijkende analyses en zonder de details over zijn jeugd wandelt Wood op luchtige toon door de levensloop van Hitch­cock en zijn vrouw Alma. De films worden besproken, de grootste momenten in zijn persoonlijke en zakelijke leven krijgen aandacht. Dat alles met een gemakkelijke terloopsheid en met blijk van een kundig oog. Voor de instapkijker of de liefhebber die niet weet waar te beginnen.

The Art Of Smallfilms The Work of Oliver Postgate & Peter Firmin | 2014, Four Corners Books | €36,10
Postgate en Firmin hebben generaties aan Engelse kinderen vermaakt met hun animatieseries. Dit boek vangt het archief van hun filmproductiebedrijf Smallfilms in tekst maar vooral in veel prachtige foto’s. Dat kunnen archieffoto’s zijn, maar het bestaat ook uit vele nieuwe foto’s van de poppetjes en dieren uit de animaties. Ze zijn uit hun context in weidse landschappen geplaatst. Ze getuigen van een verloren tijd die wat liever leek. Wellicht wat stoffig, maar ontroerend en minder gelikt. De platen zijn opzichzelfstaande kunstwerken geworden die als inspiratie kunnen prijken op ieders koffietafel, daar hoef je geen Engelse babyboomer voor te zijn.

Samenstelling Anne de Loos | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26 | 1017 PT Amsterdam | t 020-622 6489 | theatreand­filmbooks.com

Geschreven door