Tony

Ben je als consument verantwoordelijk voor misstanden aan de andere kant van de wereld? Meerder documentaires onderzoeken het nieuwe eten, en Tony reconstrueert de ‘slaafvrije’ reep Tony’s Chocolonely.

Door Mariska Graveland

Als je met je boodschappenkarretje door de winkel rijdt, ben je niet alleen in je basisbehoeftes aan het voorzien, maar navigeer je ook kriskras langs de wereldproblemen: in het schap met chocolade wordt je geconfronteerd met slavernij, bij de vruchtensappen doemt de obesitasepidemie onder kinderen op, bij de ontbijtgranen besef je dat de biodiversiteit aan het afnemen is. De keuze is tegenwoordig aan de consument: wil je slavernij blijven financieren of niet? Door passief chocola te eten doen we daar volgens tv-maker Teun van de Keuken toch echt aan mee. "Je bent hier verantwoordelijk voor wat daar gebeurt", zegt hij in de documentaire Tony die over zijn chocoladereep Tony’s Chocolonely is gemaakt.
Want dit is de redenering: de koper bepaalt of de misstanden blijven bestaan of niet, omdat de markt zich aan de consument zal aanpassen. De koper is daardoor medeschuldig aan wantoestanden. Maar de consument wordt zo een complex aangepraat, schrijft Wouter Mensink in zijn boek Kun je een betere wereld kopen? Teun van de Keuken probeerde zelfs om veroordeeld te worden voor het eten van chocola. Hij belde op een dag de politie met de mededeling: "Ik vroeg me af of ik me zou moeten aangeven. Ik financier eigenlijk de kindslavernij." De rechtszaak is uiteindelijk niet-ontvankelijk verklaard. In 2007 bleek ook zijn eigen chocoladereep niet honderd procent slaafvrij. Bij zijn bezoek aan de ‘fair trade’ cacaoboer Kuapa Kokoo in Ghana bleek tot zijn schrik dat er flink wat mis was op de plantage. Die ontdekking staat overigens wel eerlijk aan de binnenkant van de chocoladewikkels en komt ook uitgebreid aan bod in de documentaire. Wie goed wil doen, stuit vaak ergens in de keten op misstanden die buiten zijn macht liggen.
Van de Keuken vindt de reep inmiddels te veel een commercieel product met ‘een goed verhaal’ geworden. "Als ik denk hoe weinig er teweeg is gebracht, betreur ik het dat mijn naam op de reep staat", zegt hij in de documentaire. "Tony’s is opgericht om de slavernij in de chocolade-industrie uit te bannen. Maar daar komt niets van terecht. Er is nu meer slavernij dan toen wij er tien jaar geleden mee begonnen. Als Tony’s niet had bestaan had dat helemaal niets uitgemaakt."
De commerciëler ingestelde nieuwe directeur van Tony’s is van mening dat bij chocolademultinationals echt geen criminelen werken, het is eerder een systemisch probleem. Klaus Werner-Lobo, auteur van het Zwartboek wereldmerken, draagt een oplossing aan: de consument moet zich verenigen en organisaties oprichten. Zodat je er niet alleen voor komt te staan als je aangewakkerde kooplust weer eens de kop opsteekt. Ook hier word je geacht actie te ondernemen.
Maar waarschijnlijk is de consument eerder een speelbal van de markt dan een soeverein individu dat vanzelf de juiste keuzes maakt. De pas ingevoerde sugar tax in Engeland bewijst dat de schuld inmiddels niet alleen bij de consument wordt gelegd maar dat de oplossingen toch echt ook van hogerhand moet komen, hoe moeilijk dat voor liberalen ook te verteren is: overheden, collectieven en bedrijven zelf moeten zorgen dat bepaalde producten niet gestimuleerd maar geboycot worden, zodat het kopen van een ontbijtje ons niet meer in gewetensnood brengt.

Filmkrant.Live verzorgt in april een Q&A bij Tony
EYE | Amsterdam
13 april