The Wakhan Front (Clément Cogitore over)

Kun je je ogen vertrouwen? Franse soldaten in Afghanistan verliezen hun grip op de werkelijkheid als collega’s op onbegrijpelijke wijze verdwijnen. In The Wakhan Front is er steeds minder tussen hemel en aarde.

Door Kees Driessen

The Wakhan Front, het speelfilmdebuut van Clément Cogitore, is zeker niet slecht, maar interessanter dan hij goed is. En dat is natuurlijk weer goed.
Scriptassistent was Thomas Bidegain, bekend van Jacques Audiards De rouille et d’os en Dheepan, ‘de beste scenarist van Frankrijk’, aldus Cogitore. Het hoofdthema is: je kunt niet altijd geloven wat je ziet — maar moet je dan ook soms geloven wat je niet ziet? Veel filmischer krijg je het niet. En het begint al bij de titel. The Wakhan Front, dat klinkt lekker straight-forward. Iets met oorlog in het Midden-Oosten en mannen onder elkaar — en dat klopt, oppervlakkig gezien. Maar kijk onder de oppervlakte: de film heet eigenlijk Ni le ciel, ni la terre.
Dixit Cogitore: "Ik had het liefst de Franse titel in het Engels vertaald, maar kennelijk klinkt dat vreemd. De Franse titel komt uit een vers uit de Koran dat ook in de Bijbel voorkomt. In de Bijbel staat het in Het boek van Job. In de Koran is het: ‘De hemel en de aarde weenden niet om hen noch werd hun uitstel gegeven.’"
"In het westerse, christelijke geloof — of beter het Abrahamistische, of dat nu christelijk, islamitisch of joods is — bevindt het lichaam zich op aarde en de ziel in de hemel. In Ni le ciel, ni la terre brengen we die twee samen op een plek die noch hemel, noch aarde is."
In de film verdwijnen soldaten van een Franse militaire controlepost, in een afgelegen vallei in Afghanistan, op ogenschijnlijk onmogelijke wijze in het niets. Je draait je even om — en weg zijn ze. Omdat het "Allah’s land" is, zegt een jongen uit een dorpje in de buurt. Daar mag je niet slapen, dan verdwijn je. Dat weet iedereen.
Dat klinkt als een horrorverhaal, maar Cogitore maakt schrikmomenten ondergeschikt aan existentiële vertwijfeling.

Het onverklaarbare
Over de dood: "Deze verdwijningen zijn voor mij een metafoor voor de dood. Het meest absurde, het onverklaarbare — de manier waarop het geen enkele betekenis heeft. Niet de dood van een grootvader na een lang en rijk leven, omringd door zijn familie, maar de dood die zomaar komt, zoals in een oorlog: een afgezwaaide kogel, je staat op de verkeerde plek op het verkeerde moment."
Over geloof: "Om dat absurde idee te overleven, heb je behoefte aan een geloof. Aan een verhaal. Dat is hoe gemeenschappen ontstaan: door gezamenlijke verhalen, door een geloof dat mensen verenigt. Een gemeenschap, om grote woorden te gebruiken, is een architectuur van gedeeld geloof. Dat geldt voor familie en vriendengroepen en ook voor de westerse beschaving. Dat zijn geloofsgemeenschappen."
Over betekenis: "De heilige teksten zijn mystiek. Ze verschijnen in het verhaal als iets dat geen antwoorden biedt, maar wel betekenis schenkt. Iets dat resoneert met de werkelijkheid."
Over je vijand: "Deze zwaarbewapende, getatoeëerde Franse soldaten en de Taliban met hun baarden en Kalasjnikovs hebben dit gemeen: ze vertellen zichzelf verhalen over wat hen bedreigt. Beide groepen verliezen zichzelf langzaam, in de loop van het verhaal. Ze veranderen in kinderen, die verdwaald zijn, troost zoeken en bang zijn voor de dood. En daardoor veranderen de vragen die de film stelt over deze soldaten en strijders in iets algemeners, over mensen, in het aangezicht van de dood."
Over het leger: "Het leger is bovenal een organisatie van controle. Van het lichaam, van het landschap, van het beeld. Gebaseerd op het geloof dat er geen andere werkelijkheid is dan de zichtbare. Het gaat om wat je kunt bevestigen met je lichaam en met de beelden die worden gemaakt van het landschap. Tijdens een gevecht is er geen ruimte voor iets anders."
Over je ogen geloven: "We filmden door een nachtkijker en dan krijg je die grove korrel, dat bepaalde tekort in het beeld. Dat object, dat bedoeld is om ons dingen te laten zien, verbergt net zoveel als het onthult. De soldaten begrijpen gaandeweg dat de informatie in die beelden niet de zuivere waarheid is, maar slechts een ervaring."

Voortgetrokken door geloof
En tot slot, over de film zelf: "Als referentie, niet voor het verhaal maar voor de opnameperiode, dacht ik aan Werner Herzogs Fitzcarraldo: om als onafhankelijke auteur met weinig geld toch naar het einde van de wereld te trekken. Als ik in Fitzcarraldo die boot met touwen over de berg getrokken zie worden, dan heb ik een veel sterkere emotie dan bij welke Transformers of Avatar dan ook, omdat ik weet dat die boot echt beweegt — voortgetrokken door geloof, door overtuiging." Het is echte fictie. "Precies. Het is echte fictie. Ik zie het en ik weet dat het heeft plaatsgevonden."
Tenminste, als je je ogen vertrouwt. En de filmmaker. En dat blijft dan toch weer, in zekere zin, een kwestie van geloof.