The Eagle Huntress
Het is een meisje!
Hoe eerlijk moet een documentairemaker zijn? Dit etno-sprookje geeft nieuwe aanleiding voor die eeuwige discussie, maar toont vooral hoe vooringenomenheid ertoe kan leiden dat een film het beste deel van zijn verhaal mist.
In 1933 filmde de Spaanse surrealist Luis Buñuel Las Hurdes: Tierra sin pan, een portret van een achtergebleven uithoek in het westen van Spanje. De documentaire ging flink aan de haal met de conventies van eigentijdse etnografische films, die de heroïsche strijd van inheemse volkeren tegen de barre natuur verbeeldden. De armoe en ellende die Buñuel in Las Hurdes aantrof, dikte hij nog eens aan met ensceneringen en een voice-over die overdrijving van de feiten paart aan een volstrekt emotieloze presentatie. Met zijn vreemde en ongemakkelijke film wilde hij niet alleen laten zien dat Spanje zelf volop gelegenheid bood voor het vastleggen van de primitieve leefomstandigheden die antropologen vooral in de koloniën situeerden; hij toont de niet-al-te-argeloze kijker ook welke middelen de filmmaker heeft om de werkelijkheid naar eigen hand te zetten.
Een moderne variant op de etnografische documentaires die Buñuel op de hak nam is The Eagle Huntress. In het Mongoolse Altajgebergte traint een dertienjarig nomadenmeisje zich in de jacht met een steenarend: een eeuwenoude traditie die haar vader en grootvader weer van hún voorvaderen hebben geleerd. Aisholpan zal de eerste vrouw zijn die deelneemt aan de jaarlijkse adelaarswedstrijd in Ölgi, vertelt de Britse voice-over. Die commentaarstem maakt trouwens dat de vaak spectaculaire beelden soms eerder een illustratie lijken dan een registratie. Tussen de spannende kidnap van een arendsjong en imponerende beelden van de training zien we een aantal in traditionele kledij gestoken oudere mannen nog wat morren: dat vrouwen zich eigenlijk verre moeten houden van de jacht. Maar onvermeld blijft wie zij zijn, of hun woorden enige autoriteit hebben en hoe representatief hun ideeën zijn voor wat binnen de gemeenschap wordt gedacht over vrouwelijke jagers. Beelden van het concours laten zien dat het wedstrijdjagen inderdaad een nogal mannelijke aangelegenheid is; toch wijst niets erop dat de deelname van Aisholpan op expliciete tegenstand stuit. Die omstandigheid kon de filmmakers kennelijk niet van de overtuiging afbrengen dat dát hun verhaal moest zijn. Dus is onder de beelden van een nerveus kijkende Aisholpan opnieuw een sturende voice-over gemonteerd en horen we veronderstelde omstanders — helaas allemaal buiten beeld — commentaar leveren op het feit dat een meisje aan de competitie meedoet.
Er is over deze jachtpraktijk gelukkig meer bekend dan The Eagle Huntress laat zien.
Op de website van Stanford University is een interessant artikel te vinden van de Amerikaanse historicus en volkenkundige Adrienne Mayor over historische en hedendaagse vrouwelijke arendjagers — want nee: Aisholpan is de eerste noch de enige van haar generatie. Mayor legt ook uit dat een relatief open, niet-exclusieve houding ten opzichte van genderrollen vermoedelijk juist heeft bijgedragen aan het voortbestaan van de jachttraditie. Een nieuwsgierige (en net zo ruimdenkende) regisseur had met dat gegeven een film kunnen maken die Aisholpan precies even heroïsch zou laten schitteren, maar die intussen ook de blik van zijn publiek zou verruimen in plaats van het zoet te houden met een Disney-sprookje.
Sasja Koetsier
