My Undesirable Friends: Part I – Last Air in Moscow

In de maanden voor de grootschalige invasie van Oekraïne werd de onafhankelijke journalistiek in Rusland weggezet als “buitenlandse agenten” en even later “ongewenste entiteiten”. Julia Loktev biedt een zeldzame kijk achter de schermen van de onafhankelijke zender TV Rain.

Wie weet wat er de komende jaren aan heimelijk gemaakte documentaires uit Rusland komt. Of uit Israël of Gaza of Hongarije of elk ander land waar ‘the authoritarian’s playbook’ wordt gebruikt om onafhankelijke journalistiek onmogelijk te maken. Die films en teksten zullen vrijwel zeker niet van officiële mediaorganisaties komen, maar van ad-hoc-guerrilla-journalisten die (nog) niet tot zwijgen zijn gebracht.

Dat handboek Dictatuur is inmiddels welbekend. Het blijkt vrij eenvoudig om de pers monddood te maken als je mediaorganisaties niet goed wettelijk beschermt en aan de markt hebt overgeleverd. Laat de boel opkopen door vriendjes met centjes en doe wat hedgefondsen al jaren doen met opgeslokte bedrijven: strip ’em and sell ’em for parts.

Als je als grootaandeelhouder sadistischer van aard bent en je de journalisten eerst een tijdje wilt zien spartelen, stel je een stropop aan als hoofdredacteur die de leugens van het regime propageert.

Zelfs als er wel goede wettelijke bescherming is, zijn er geen garanties. Democratieën bestaan slechts zo lang de waanzin geen tweederdemeerderheid in het parlement heeft.

Kongsi
Net als de documentaire Of Caravan and the Dogs (2024) over de ‘Kaltstellung’ van Novaya Gazeta en ngo Memorial, die je als companion piece zou kunnen bekijken, begint My Undesirable Friends: Part I – Last Air in Moscow een paar maanden voor de grootschalige Russische invasie van Oekraïne.

Julia Loktev, geboren in Rusland maar op negenjarige leeftijd met haar ouders naar de VS verhuisd, vertelt buiten beeld dat ze eind 2021 naar Moskou kwam om een film te maken met haar vriendin Anna Nemzer, presentator bij het onafhankelijke TV Rain. Die moest gaan over het handjevol onafhankelijke media dat nog kon werken in Rusland. Die konden toen nog publiceren, al moest bij elke uitzending, bij elk artikel en zelfs bij elk bericht op sociale media worden vermeld: “Dit bericht werd gemaakt en/of verspreid door een buitenlandse bron of een massamedium dat functioneert als een foreign agent.” Dit nalaten leidde tot hoge boetes.

Vrijwel onmiddellijk na Loktevs arriveren begon de kongsi die in Moskou de macht heeft z’n grip op de media te versterken, omdat die natuurlijk allang wist wat er een paar maanden later ging gebeuren. Het was de tijd dat vanuit het Kremlin elke vrijdag nieuwe ‘buitenlandse agenten’ werden bekendgemaakt die tegen de belangen van Rusland in zouden werken. Niet lang daarna werden veel van deze ngo’s, mediaorganisaties en individuen als ‘ongewenst’ bestempeld. De ‘undesirable friends’ uit de titel. Vrijwel iedereen die in de eerste 5,5 uur van Loktevs film voorbijkomt – deel twee verschijnt later dit jaar – zal in de weken na het begin van de oorlog het land verlaten.

Wat maakt Loktevs film de moeite waard, naast bijvoorbeeld de analyse van schijnbaar pesterige maar uiteindelijk bloedserieuze autoritaire maatregelen? Op de eerste plaats is natuurlijk elke documentaire uit Rusland welkom die niet eerst is getrimd door de censuurmaffia met hun klef nationalistische kammetjes. Zoals we inmiddels weten, is de productie van onafhankelijke Russische films die in Rusland zijn gemaakt de laatste jaren volledig stilgevallen. Om begrijpelijke redenen. Toen we de voorbije maanden zochten naar een Russische auteur in Rusland om het slotstuk van onze serie ‘Cinema onder vuur’ te schrijven, konden we niemand vinden. Loszittende balkonhekjes, verbanning, vergiftiging, gevangenisstraf: het risico voor auteurs en filmmakers is groot. Je kunt auteurs bijvoorbeeld onder een pseudoniem laten schrijven, maar wie zegt dat het eerdere e-mailverkeer tussen Filmkrant en een auteur niet wordt gehackt?

Navalny
Wat Loktevs film onderscheidt, zijn de vele persoonlijke gesprekken. Dankzij haar vriendschap met Anna Nemzer had ze direct het vertrouwen van veel van Nemzers collega’s. Al valt op dat zelfs in die maanden voor de oorlog verschillende mensen op de redactie van TV Rain nadrukkelijk buiten beeld willen blijven. Je kunt ze geen ongelijk geven: de Russische staat heeft doorheen de geschiedenis, in welke incarnatie dan ook, vrijwel nooit iets gedaan om het vertrouwen van de Russen te verdienen.

De moed van Nemzers collega’s, overigens allemaal vrouwen, die Loktevs camera wel toelaten tot hun huis en vertellen over hun diepste overtuigingen, hun liefde voor het land en hun verzet tegen “de mensen in het Kremlin die de eigenlijke vijand van Rusland zijn”, moeten we niet onderschatten. Ook al – en dat siert hen natuurlijk enorm – klinkt er regelmatig overmoed in door. Wij bezien dit door de kille ogen van de geschiedenis, want wij weten wat 2022 zou brengen. Wat 2023, 2024, 2025 zouden brengen. Iemand zegt: “Is het eerlijk tegenover Navalny dat ze de Nobelprijs voor de Vrede aan Dmitri Moeratov hebben gegeven?” Ook al is oppositieleider Boris Nemtsov al in 2015 op straat in Moskou vermoord, Aleksej Navalny leeft. Na een eerste vergiftiging is hij na herstel teruggekeerd uit Duitsland. In de volle wetenschap dat ze hem gewoon weer zullen proberen te pakken.

Vaker tijdens het kijken schiet een ‘je moest eens weten’ door je hoofd. Iemand zegt: “Facebook en andere sociale media zijn nog steeds in de lucht.” Vier jaar later is vrijwel elke digitale connectie met de buitenwereld kapot. Toch is die hoop belangrijk. Het stugge geloof en de grote woorden over journalistieke onafhankelijkheid. Hun vertrek naar het buitenland, een paar maanden later, is geen overwinning voor de dictatuur. Novaya Gazeta ging buiten Rusland verder, ook al kan vrijwel niemand in Rusland de krant op dit moment lezen.

Tegen beter weten in
Iemand zegt: “Ze vroegen me een optimistische Nieuwjaarsboodschap in te spreken om uit te zenden. Ik heb veertig seconden gesproken. Het mag zo lang je wilt, was de reactie. Maar ik kan niet langer dan veertig seconden optimistisch zijn.”

Vrijwel iedereen praat tegen beter weten in. Probeert de waanzin tegen beter weten in te deconstrueren. Maar fascisme heeft geen interne logica. Het is zinloos de interne contradicties aan te wijzen. Het is zinloos ermee in gesprek te gaan. In de eerste hoofdstukken van Part I worden nog grappen gemaakt over het predicaat ‘buitenlandse agent’ en andere waanzin en rammelende logica van het regime. Dan komt Loktev met haar camera ook nog regelmatig op de redactie van TV Rain.

In latere hoofdstukken zijn de sprekers bedrukter, ook al probeert iedereen nuchter te blijven. Wat moet je anders? Iemand zegt: “Wat kun je doen als de waanzin overal om je heen is?” Geen idee. Doorbijten, je tijd uitzitten, jezelf oprapen en anderen opzoeken die zich willen blijven verzetten. Loktevs film laat misschien vooral die kracht van een gemeenschap zien. Meer nog dan bij hun sterke journalistieke overtuiging en liefde voor hun land, vinden deze mensen kracht bij elkaar. Als je uitgeput bent na veertig tellen optimisme, ga je even liggen en telt iemand anders tot veertig. Voor zolang het duurt.

My Undesirable Friends: Part I – Last Air in Moscow is vanaf 3 april 2026 te zien via Mubi (VoD)