Land van aankomst

Dat immigratie altijd en overal voor sociale en culturele spanningen zorgt, is de rode draad in Land van aankomst. Veel specifieker wordt de archiefdocumentaire van René Roelofs en Paul Scheffer helaas niet.

Is dit Nederland? Ja, dit is Nederland. Preciezer gezegd: de Afrikaanderwijk in Rotterdam in 1972. Een blanke jongen steekt onder luide toejuichingen een huis in brand. Anderen gooien ruiten in. Er wordt geschreeuwd: buitenlanders moeten oprotten. Land van aankomst is nog maar net begonnen of we zien onthutsende beelden van Nederlands eerste rassenrel. De woede-uitbarsting volgt op een archieffragment waarin Margaret Thatcher zegt dat elk land in staat is om kleine groepen minderheden op te nemen, maar "op het moment dat de minderheden groot dreigen te worden mensen bang worden." Door deze fragmenten elkaar aan te koppelen, suggereren René Roelofs en Paul Scheffer, de makers van de film, dat dit in de Afrikaanderwijk aan de hand was. In de blanke arbeidersbuurt waren in korte tijd veel gastarbeiders komen wonen. Door huisjesmelkers werden zij in gammele pensions gehuisvest. De blanke bevolking zag de wijk verloederen, waarna de bom barstte.
Immigratie doet iedereen pijn is de strekking van Land van aankomst, dat we kunnen zien als een commentaarloze visuele illustratie bij Paul Scheffers boek Het land van aankomst van zes jaar geleden. De centrale gedachte daarin is dat immigratie altijd tot spanningen en conflicten leidt tussen de oude bewoners en de nieuwkomers. Dat is onvermijdelijk en goed, want het hoort bij het proces van integratie. Integratie is hard werken voor iedereen, oude bewoners en nieuwkomers.
Om te illustreren dat het immigratieproces overal hetzelfde verloopt, bevat de film (tv)fragmenten uit zes landen. Naast Nederlands materiaal zijn er beelden uit Zweden, Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië en België. De vele fragmenten uit discussieprogramma’s en talkshows, straatinterviews en politieke redevoeringen laten zien dat nieuwkomers en oude bewoners overal met elkaar worstelen. In het ene land manifesteert zich dat extremer dan in het andere — niet overal vallen de oude bewoners winkels van immigranten aan en steken immigrantenjongeren auto’s in de fik — maar in essentie speelt zich in elk land hetzelfde proces af.
Dat Land van aankomst licht teleurstelt, komt doordat hij geen nieuwe inzichten bevat. Dat immigratie altijd met problemen gepaard gaat, wisten we al. Interessanter dan die observatie zijn de unieke fragmenten die beeldresearcher Gerard Nijssen, bekend van zijn vondsten voor het tv-programma Andere Tijden, heeft opgedoken. Zoals die van de Nederlandse ambtenaar die in de jaren zestig in Marokko gastarbeiders selecteerde. Het paternalisme druipt ervan af. Ontroerend zijn de heimwee- en troostbeelden van Italiaanse gastarbeiders in de jaren zestig: bij een weemoedig lied dansen ze bij gebrek aan vrouwen met elkaar.

Jos van der Burg