Het is gezien

Vijftig jaar na het Ezelsproces tegen Gerard Reve onderzoekt de documentaire Het is gezien hoe het nu met de vrijheid van de kunst in Nederland is gesteld.

In 1968 werd Gerard Reve door de Hoge Raad vrijgesproken van godslastering. Reve had literair gefantaseerd over seks met God, die in de gedaante van een ezel op aarde was teruggekeerd. God werd door de mensheid weer ‘miskend en verguisd en geranseld’, maar Reve begreep hem en had seks met hem, waarbij hij wel voorzorgsmaatregelen nam: "Maar ik doe zwachtels om zijn hoefjes, zodat ik niet te veel schrammetjes krijg, als hij spartelt bij het klaarkomen." Met de vrijspraak bewees de Hoge Raad gevoel te hebben voor de christelijke mystieke traditie, waarin ultieme gelovigen zich in geschriften nogal eens verenigen met het opperwezen. Het Ezelsproces was de doodsteek voor het verbod op godslastering, hoewel het nog tot 2014 duurde voor het wetsartikel werd geschrapt.
Documentairemaker Erik Lieshout (To Stay Alive — A Method) grijpt vijftig jaar later met Het is gezien Reves vrijspraak aan voor een reflectie op de vrijheid van de kunst in de huidige samenleving. Wordt deze bedreigd? Aan het woord komen Hans Teeuwen, de schrijvers Tom Lanoye, Mano Bouzamour, Kristien Hemmerechts en A.H.J. Dautzenberg, kunstenaar Tinkebell en advocaat Gerard Spong. Geen toevallige keuze, want bijna allemaal kwamen ze in aanraking met nieuwe gevoeligheden en taboes. In de nog geen uur durende zwartwitfilm mogen ze allemaal iets zeggen over de vrijheid van de kunst en een fragment voorlezen uit Reves briljante verdediging in het Ezelsproces.
Het is gezien gooit veel op één hoop, wat het betoog niet verheldert. Ook kun je je afvragen of het Ezelsproces wel over de vrijheid van de kunst ging, want in de aanklacht ging het om godslastering. Er is nog een groot verschil: in het Ezelsproces was de staat de aanklager, maar in onze tijd zijn het van woede kolkende burgers, die op sociale media hun gal spuwen over het werk van kunstenaars en om verboden schreeuwen. Op een enkele uitzondering na — de belachelijke arrestatie van (ex-)cartoonist Gregorius Nekschot in 2008 — houdt de staat zich afzijdig.
Het is gezien maakt duidelijk dat de vrijheid van de kunst in onze tijd niet door de overheid, maar door losgeslagen burgers wordt bedreigd. Bouzamour kreeg op zijn debuutroman woedende reacties van zijn familie en naaste omgeving, Hemmerechts werd na haar boek over de ex-vrouw van Marc Dutroux gezien als een laffe goedprater van gruwelijkheden, en Tinkebell kreeg na het doden van haar terminaal zieke kat doodsbedreigingen. Die ontving ook Dautzenberg nadat hij als statement tegen de pedofiliehysterie lid was geworden van de pedofilievereniging Martijn. Twee jaar later ontsloeg de Hogeschool Tilburg hem om zijn ‘controversiële verleden’. Die lafheid past in een patroon, blijkt uit de film, waarin Hemmerechts en Dautzenberg klagen over het gebrek aan steun van intellectuelen toen de volkswoede over hen heen raasde.
Het is gezien is een pleidooi voor de vrijheid van de kunst, maar stiekem ook voor een moediger culturele en intellectuele elite.

Jos van der Burg