Demolition (Jean-Marc Vallée over)

Er zit een interessant idee in Demolition, al weet regisseur Jean-Marc Vallée dat schijnbaar zelf niet: om van mensen te houden, moet je eerst van dingen houden. Slopen, repareren, in een spijker stappen: met fysiek contact redt een bankier zich van de virtuele leegte.

Door Kees Driessen

Demolition is niet goed ontvangen door Angelsaksische critici. Hij mist ook het dwingende karakter van Jean-Marc Vallée’s eerdere aids-drama Dallas Buyers Club (2013). De acteer-Oscars en -nominaties, die Vallée met die film en met opvolger Wild (2014) binnenhaalde, bleven dit keer uit. Toch is er in Demolition iets interessants aan de hand.
De Angelsaksische kritiek op een gebrek aan psychologisch realisme mist de kern. Demolition is een parabel, waarbij naturalisme zelden het hoogste goed is. Het relatieve absurdisme van het uitgangspunt bevestigt dat: een labiele bankier, een rol van Jake Gyllenhaal, die na het overlijden van zijn echtgenote reflecteert op zijn luizenleventje, krijgt via veel te persoonlijke klachtenbrieven over een haperende snoepautomaat een band met een klantenservicemedewerker, gespeeld door Naomi Watts. Ook de vormkeuzes zijn niet naturalistisch: een stukje achterwaarts afgespeelde film, een visioen van de overleden echtgenote. Switchen van genre: psychologisch drama, romantische komedie, bijna horrorfilm. En een merkwaardige computeranimatie van een hagedis, die later als flashback dat moment in herinnering roept. Die animatie, blijkt tijdens een gesprek met Vallée op het filmfestival van Toronto, zit zelfs nog dieper geworteld in de film.

Jean-Marc Vallée

Heeft u die animatie zelf laten maken? "Nee, dat is een populaire YouTube-video, Drinking Out of Cups. We besloten om zijn echtgenote iets specifieks te geven dus we hebben haar aan die video gekoppeld. Net als die hagedis houdt ze van zeeschelpen en de kust. En ze citeert hem ook steeds. Ze sterft direct nadat ze heeft gezegd: ‘Niet mijn stoel, niet mijn probleem, dat zeg ik’, over de koelkast, weet je wel? Maar het werkt ook als je die animatie niet kent." (Kijktip: als je hem wel kent, zijn de scènes toch leuker, Drinking Out of Cups van Dan Deacon en Liam Lynch, 2006.)
Jean-Marc Vallée heeft verder opvallend genoeg meer zin om het over de oppervlakkige kanten van de inhoud te hebben — de kwalijke effecten van modern kapitalisme — dan over zijn vormkeuzes, die veel boeiender zijn.
Ook over de levensfilosofische ontwikkeling van zijn hoofdpersonage heeft Vallée weinig te melden, al is dat een van de interessantste elementen in de film. Het zou me daarom niet verbazen als die ontwikkeling niet precies zo door Vallée bedacht en bedoeld is. Net zoals een gezichtsuitdrukking waarmee de bankier laat zien dat hij op een cruciaal moment liegt, ongepland en door acteur Gyllenhaal geïmproviseerd blijkt te zijn, aldus Vallée. Maar goed, het gaat niet om wat de regisseur bedoelt, maar om wat de film is.
De eenvoudige duiding van Demolition is dat Gyllenhaals personage dingen (kapotte gebruiksvoorwerpen, een ongeliefd huis) sloopt als metafoor voor zijn innerlijk. Eerst slopen, dan weer opbouwen. Een veel interessantere interpretatie ziet de loutering van de gedesillusioneerde bankier als een ontwikkeling van abstract naar concreet, van virtueel naar fysiek, van veraf naar dichtbij. Zijn huwelijk was abstract, de weg van de minste weerstand. Inhoudsloos. "Because it was easy", was zijn verklaring om te trouwen (en de bijbehorende rijkdom te verwerven). Dat geldt trouwens ook voor mij, zegt Vallée: "Ik trouwde ook omdat het makkelijk was. Mijn vrouw stierf niet, maar de scheiding voelde wel zo."
De bankier gaat van de virtuele wereld van het bankwezen met z’n flitskapitaal en volledig digitale transacties naar de concrete wereld van hamers en zagen. Een spijker in zijn voet veroorzaakt, behalve veel pijn, een bijna orgastisch genoegen. Het is een haperend apparaat (de snoepmachine in het ziekenhuis waar zijn vrouw sterft), dat door deze moderne man natuurlijk niet gerepareerd kan worden, dat de aanleiding vormt om te klagen en er dus indirect voor zorgt dat hij weer contact met mensen legt. Hij stuurt handgeschreven brieven naar de klantenservice — geen e-mails. Zo bouwt de film aan het idee dat je liefde voor dingen, voor apparaten, voor materialen moet hebben om liefde voor mensen te kunnen hebben. De film vermijdt dan ook een te snelle en simpele romance tussen de personages van Gyllenhaal en Watts. Let ook op de blik van Gyllenhaal, die uitstekend speelt. Hij staart, kijkt vagelijk weg. Hij kijkt naar de dingen — en mensen — die er niet zijn. Er zit zo een heel aardige les in Demolition. Een psychologische, levensfilosofische les voor deze bankier die gemakkelijk op de hele ontwikkelde wereld kan worden betrokken: we moeten weer concreet worden. Ons bezighouden met dingen die we kunnen vastpakken. Leren apparaten te repareren als ze stuk gaan. Kijken naar de dingen — en mensen — die er zijn.

Filmkrant.Live verzorgt in april in het kader van Cinemore een introductie bij Demolition
Cinecenter | Amsterdam
8 april 21.00 uur
Gerlinda Heywegen