Artist of Fasting (IFFR Deep Focus Adachi Masao)

De Japanse filmmaker Adachi Masao haalt ons uit de trance waarin we heilig overtuigd zijn van onze fysieke en intellectuele vrijheid. We hebben Adachi nodig om ons uit The Matrix te halen. Onder de noemer Deep Focus vertoont het IFFR zeven van zijn bijzondere films, die niet minder dan een aanklacht tegen de mens­heid zijn.

Door Omar Larabi

Regisseur Adachi Masao (1939) zit gevangen in de ziel van de jaren zestig, zijn jongere jaren. Een revolutionair tijdperk, waarin burgerrechten ter discussie staan, met de Vietnamoorlog, de Cubaanse rakettencrisis en de guerrillastrijd in Palestina. Adachi, die ook actief was in het softpornogenre van de pink film, mengt zich in dat laatste conflict door zich in 1971 aan te sluiten bij de PLO (de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie) en het Rode Leger, een Japanse organisatie die als terroristisch wordt beschouwd. Zijn documentaire Red Army (1971), over Palestijnse guerrillastrijders, blijft lange tijd zijn laatste film.
Na 28 jaar in Libanon te hebben gewoond, wordt Adachi na drie jaar gevangenschap in verband met paspoortfraude in 2000 teruggestuurd naar zijn geboorteland Japan. Daar maakt hij zeven jaar later Prisoner/Terrorist, na een onderbreking van 36 jaar. Het is net als zijn nieuwste film, Artist of Fasting, een geconserveerde visie op de maatschappij. Alsof Adachi’s linkse idealen onveranderlijk zijn. Hoewel zijn latere werk niet per se zo taboedoorbrekend is als zijn werk in het hippietijdperk, blijft hij vasthoudend in zijn benadering.
Dat is kenmerkend voor Adachi, die als commentator geen onderscheid maakt tussen film, kunst en politiek. Ook in Artist of Fasting vallen die samen, zoals in de openingsscène, waarin beelden van de kernramp bij Fukushima worden getoond. De verwoestende overstromingen, die alles meesleuren in hun kracht, zijn metaforen voor de algemene staat van de samenleving. Misantroop Adachi toont vervolgens een zwijgzame protagonist, die plaatsneemt in een winkelcentrum, om te vasten.

Hongerkunstenaar
De verklaring van deze merkwaardige wending ligt in Adachi’s evenknie Franz Kafka. Artist of Fasting is een eigentijdse bewerking van Kafka’s Een hongerkunstenaar (1924), een kort verhaal over een vastende man die tot de constatering komt dat hongerstakingen nog maar weinig in zwang zijn. Kafka’s befaamde bevreemdende verhaalelementen vinden hun weg terug in de film. Zo zien we hoe de man met de dag beroemder wordt, omringd door belangstellenden. Er ontstaat een kloof, tussen hem en het publiek, een ravijn waarin de menselijke bemoeizicht opdoemt.
De vastende vreemdeling krijgt van alle kanten hulp aangeboden, maar hij gaat nergens op in. Is dit een beschimping van de gemaakte oprechtheid? Een oproep om met een kritischer blik te kijken naar politici? Of moeten we sowieso meer twijfelen? Het staat buiten kijf dat de man zichzelf vrijwillig in de marge plaatst. Zo iemand moet je niet als slachtoffer zien, maar juist als indicator van een chronisch probleem: de hebzucht die de consumptiemaatschappij tot gevolg heeft. Het zijn symptomen van een fascistoïde samenleving, waarin we verblind zijn door onze welvaart. Zodoende zijn de omstanders de ware slachtoffers. Wij zijn de slachtoffers.
De ironische mise-en-scène onderstreept die gedachte. Het grauwe winkelcentrum kan vergeleken worden met een plek waar een visuele vorm van masochisme kan worden bedreven. Dit komt vaker terug in Adachi’s werk, zoals in Go, Go, Second Time Virgin (1969). Adachi schreef ook zelf het scenario van deze film, over twee jongeren die willen sterven. We volgen ze op het dak van een flatgebouw, de perfecte achtergrond voor een nihilistisch verhaal. Met close-ups van verkrachtingen en bloedige taferelen schudt Adachi de kijker wakker. Net als in Artist of Fasting. Film wordt ingezet als elektrotherapie.

Wanstaltig
Dit avantgardisme kan gebruikt worden als aanklacht tegen de mensheid, zoals in AKA Serial Killer (1969). Adachi filmde het landschap waarin een seriemoordenaar zich heeft begeven. Intense jazzmuziek begeleidt de unheimische band tussen mens en omgeving. Tussendoor wordt, zoals gebruikelijk in Adachi’s werk, op Godard-achtige wijze gespeeld met zwart-witcontrasten, intense camerahoeken en het weglaten van geluid.
Het zijn instrumenten die de kern van zijn werk versterken. Ze dragen bij aan de overredingskracht van de wanstaltige schouwspelen. Met als doel ons uit de trance te halen waarin we heilig overtuigd zijn van onze fysieke en intellectuele vrijheid. We hebben Adachi nodig om ons uit The Matrix te halen. Daarvoor moeten we kennis nemen van de perversies, als bewijs dat het niet Adachi’s streven is dat achterhaald is, maar juist de wereld, die al die tijd heeft stilgestaan.