MUBI Spotlight: XXY

  • Datum 17-04-2015
  • Auteur
  • Deel dit artikel

In april presenteren de Filmkrant en VOD-platform MUBI een online filmprogramma rond het thema ‘Toen het kind kind was’. In XXY van Lucia Puenzo wordt Alex aan het einde van haar kindertijd voor een monumentale keuze geplaatst. Maar is dat hele idee van kiezen eigenlijk niet een typische fixatie van volwassenen?

Het is het begin van het einde van het kind-zijn: de puberteit. Terwijl de eerste schaamharen zich onstuitbaar door de poriën naar buiten beginnen te werken, manifesteert de verbanning uit het paradijs van de kinderlijke onschuld zich in een nog veel radicalere bewustzijnsverandering. Opeens ben je niet meer alleen subject, maar ook object. Kon je je gisteren nog zorgeloos verliezen in het onderzoeken van de wereld, vandaag kijkt die wereld terug. En hoe.

XXY gaat over de blik van anderen, en over de last van die blik. Want wie bekeken wordt , wordt gedetermineerd. En dat is precies waar Alex zich tegen verzet. Ze weigert zich een etiket te laten opplakken, omdat het al misgaat bij de meest basale vraag: jongen of meisje? Ze werd geboren met een onbestemd geslacht, en haar ouders hebben haar indertijd afgeschermd van dokters die dat wel voor hen wilden fixen. Maar nu Alex vijftien is, vindt haar moeder dat het tijd wordt om een keuze te maken. En om de zaken wat helderder te krijgen heeft ze een bevriende chirurg uit Buenos Aires uitgenodigd in hun huis aan de Uruguayaanse kust.

De chirurg komt, met zijn vrouw en hun zeventienjarige zoon Alvaro. Dat is natuurlijk de kat op het spek binden. Terwijl Alex hem bespiedt, kan hij zijn ogen niet van háár afhouden. En met hem raken wij gefascineerd door dit puberwezen, teveel jongen om een meisje te zijn en teveel meisje om voor een jongen door te gaan. Twee geslachten in één, en geen van beide helemaal — Ines Efron treft Alex’ ongrijpbaarheid precies goed. Alsof verliefdheid niet al verwarrend genoeg is, komt daar voor Alvaro ook nog eens de twijfel bij over zijn seksuele geaardheid. Na een abrupt afgebroken vrijpartij (ze worden betrapt — de blik van buiten gooit roet in het eten) rent hij ontredderd een stuk bos in. Dat bos, een horizonloze herhaling van kaarsrechte stammen, komt vaker terug in de film. Dit is waar verwarring heerst. De altijd nabije zee brengt kalmte. Ze vloeit en verandert doorlopend van vorm; daarnaast levert ze zelf weer een habitat aan allerlei hermafrodiete en anderszins hybride organismen. Alex’ vader, een zeebioloog, weet daar alles van.

Net als de landschappen worden ook de karakters en hun onderlinge dynamiek scherp tegen elkaar afgezet in XXY: het materialistische doktersgezin versus het warme gezin van Alex; de rommelige, tastende seksuele experimenten van de jongeren versus de heldere scheidslijnen die de volwassenen proberen te trekken. Het lijkt of Puenzo zich maar zelden echt durft te verlaten op de ambiguïteit die ze met haar film wil omarmen — waardoor die tweeslachtigheid uiteindelijk meer een mythisch idee is dan een voelbare realiteit.

Toch zijn er een paar van die momenten waarop de film de lucide gevoelswereld van pubers volmaakt weet te vangen. Niet toevallig zijn dat de momenten waarop er bijna niets, of helemaal niets wordt gezegd. Tegen het einde van de film bijvoorbeeld, wanneer Alvaro, Alex en Vando, een jongen uit het dorp, samen op het strand een vuurtje hebben gemaakt. Er zijn redenen te over voor onderlinge wrok: Alex heeft Alvaro gekwetst, Vando heeft Alex verraden. Maar tegelijk is duidelijk dat het daar niet om gaat, en daarom zitten ze daar met z’n drietjes. Ze delen dezelfde verwarring, en die verwarring is op dit moment minstens zo betekenisvol als de oplossing die zich op een dag misschien zal aandienen.

De twee vrienden vertegenwoordigen voor Alex ook de dimensies van haar sociale identiteit: voor de één is ze meer jongen, voor de ander meer meisje, zoals ze ook voor de één eerder een maatje is en voor de ander een geliefde. En voor Alex wordt duidelijk dat het moment is aangebroken om uit haar schulp te kruipen, te worden wie ze eigenlijk al is, wat er ook van moge komen. Daarmee vertelt XXY uiteindelijk een universeler verhaal over opgroeien, jezelf durven zijn, de ommuurde hof verlaten en gezien worden.

Sasja Koetsier

Filmkrant-lezers kijken drie maanden gratis op MUBI.com, waar XXY vanaf vandaag 30 dagen te zien is.