IFFR: Tamil New Wave

Wereldberoemd binnen de landsgrenzen, amper gezien daarbuiten. Met hun avontuurlijke én politiek betrokken films bedienen Tamil-filmmakers al jaren een groot lokaal publiek. In het themaprogramma House on Fire vertoont het IFFR voor het eerst buiten India een overzicht.

Uniek, aldus filmmaker Ram, de aandacht die het International Film Festival Rotterdam besteedt aan de films uit Tamil Nadu, de meest zuidelijke en meest progressieve provincie van India. "Maar hoog nodig ook. In Tamil kijken we namelijk alles wat uit het westen komt. De films uit Amerika natuurlijk, maar ook die uit Europa. Ik heb bijvoorbeeld alles van Bergman gezien, zonder ondertiteling, net als het werk van Krzysztof Kieslowski. Heel inspirerend. Maar nu is het tijd dat jullie onze cinema zien. Tamil-cinema gaat over trots, maar ook over weerstand bieden tegen overheersende krachten. Daarmee heeft het de wereld volgens mij veel te vertellen."

Ram, die net als veel andere Tamil-filmmakers één naam gebruikt, is in Rotterdam voor de wereldpremière van zijn nieuwste film Resurrection (2018). Zijn uitspraken zijn tekenend voor een filmindustrie die zich de laatste jaren schoorvoetend steeds vaker op het wereldtoneel manifesteert. Want met ongeveer tachtig miljoen inwoners kent Tamil Nadu al decennialang een bloeiende filmindustrie, die zich helemaal los van grote Hindibroer Bollywood heeft kunnen ontwikkelen. En er komen allerlei avontuurlijke films uit voort, die volop experimenteren met genreconventies en filmregels, maar buiten de landsgrenzen vooralsnog weinig gezien worden.

Mainstreamappeal
De aandacht van het IFFR onderstreept dat er in dat laatste dus langzaamaan verandering komt. Onder invloed van Tamil-emigranten, bijvoorbeeld, die hun filmcultuur meenemen naar de landen waar ze zich vestigen. Maar ook door de producties van de Tamil new wave, de benaming voor een groep filmmakers die sinds de eeuwwisseling opvalt door hun meer maatschappelijk betrokken en auteurgedreven cinema. In zulke uiteenlopende films als het onnavolgbare I Am God (2009) en de zwarte zedenschets Cold Heart (2014) treden niet langer geijkte Bollywood-filmsterren op de voorgrond, maar juist personages uit de gemarginaliseerde delen van de maatschappij — zonder dat de filmmakers aan speelsheid en mainstreamappeal inboeten.

Op het festival draaien veertien new wave-producties, geselecteerd door de Duitse filmcriticus en gastprogrammeur Olaf Müller. Het zijn films waarin genres dwars door elkaar lopen en grootse beelden niet geschuwd worden. Hoogtepunt uit het programma is zonder twijfel de explosieve new wave-klassieker I Am God van autodidact Bala, waarin een als wees achtergelaten jongen zich ontwikkelt tot een Indiase variant op Nietzsches übermensch. Weer terug bij het gezin gaat het fout, met een grandioze en groteske geweldsuitbarstingen tot gevolg.

De kleuren, energie en innovatiedrang spatten in I Am God van het scherm, maar onderwijl gaat het ook over de verstikkende werking van ouderwets bijgeloof en de uitbuiting van de armere klasse. Die combinatie van maatschappelijk engagement en vormexperiment kenmerkt de Tamil-cinema. Volgens Ram komt het doordat er in India geen onderscheid tussen arthouse en mainstream bestaat. "Film is altijd voor een groot publiek, dus als filmmaker probeer je iedereen aan te spreken. Zoiets als een festivalfilm, zoals ik die nu hier in Rotterdam tegenkom, kennen we eigenlijk niet. Dat zorgt ervoor dat het grote publiek bij ons meer gewend is aan bijvoorbeeld excentrieke vormkeuzes of een afwijkende beeldtaal."

Maatschappelijke conventies
In de meer minimale cinema van Ram worden vooral maatschappelijke conventies op de proef gesteld. In zijn eerdere Tamaradi (2017) zit een vrijgevochten, werkende vrouw klem door het traditionele vrouwbeeld van haar man. In zijn nieuwste, Resurrection, keert een gastarbeider (Mammootty) na tien jaar terug uit Dubai, waar hij bij thuiskomst niet zijn vrouw, maar zijn spastische dochter aantreft. Door de plotselinge zorg voor die dochter komt hij maatschappelijk in de verdrukking: buren willen de twee niet meer naast zich hebben wonen. Na een lange zwerftocht vinden vader en dochter troost bij een transgender prostitué (Anjali Ameer).

Gewaagde onderwerpen, net als het in beeld brengen van de seksuele behoeftes van de spactische puberdochter. Ram: "Ik probeer de mens in zijn volle natuur in beeld te brengen. Dat beelden dan weerstand oproepen, komt volgens mij vooral door onwetendheid. In het verleden heb ik veel met spastische kinderen gewerkt en ik ken hun problemen goed. Rondom het spreken over hun seksuele behoeftes heerst inderdaad een taboe, maar het ligt ook in de lijn van hoe er in het algemeen met ze wordt omgegaan. Spastische kinderen worden vaak buiten de maatschappij gehouden, of juist volgepropt met medicijnen — alsof het een ziekte is die je kunt genezen. Overigens is dat beeld overal scheef, want na afloop van de première hier in Rotterdam vroeg iemand me waarom niet de dochter niet gewoon van haar ziekte genezen kon worden."

Hoewel de maatschappelijk betrokken films een breed publiek weten te trekken, blijft het volgens Ram toch moeilijk om dergelijke films van de grond te krijgen. "In Tamil Nadu beschouwt men ons gewoon als guerrillafilmmakers, hoor. Wie zoals ik buiten de studiosystemen om werkt, moet nog altijd uren wachten op precies de goede lichtval, of zo af en toe een politieman wat geld toestoppen zodat we op een druk kruispunt kunnen draaien." En Tamil Nadu mag dan de meest liberale provincie van India zijn, ook daar staat men niet altijd open voor moderne denkbeelden. Dat Ram meer dan tien jaar met het idee voor Resurrection rondliep is wat dat betreft veelzeggend. "De weg moest daar eerst voor vrijgemaakt worden. In de film gaat het over gehandicapt zijn, ontluikende seksualiteit en de Tamil-transgender gemeenschap. Dat zijn onbegrepen onderwerpen, waar mensen het hier liever niet over hebben. Misschien kan de film dat soort onwetendheid bespreekbaar maken."

Guus Schulting

Resurrection en I Am God zijn te zien op IFFR, net als de andere films in het themaprogramma House on Fire.