IFFR: Eerst maar eens kennismaken met Artur ?mijewski

In de filmwereld kent vrijwel niemand de Poolse kunstenaar Artur ?mijewski, vertelt Edwin Carels, programmeur van het retrospectief.

Of kunst autonoom moet zijn of zich bewust moet zijn van de wereld is voor de Poolse kunstenaar Artur ?mijewski geen keuze. In 2007, toen ?mijewski (1966) als journalist werkte voor het tijdschrift Krytyka Polityczna, publiceerde hij zijn manifest Applied Social Arts, waarin hij zich afvroeg hoe kunst invloed op de maatschappij kan hebben. ?mijewski heeft daar uitgesproken opvattingen over, wat duidelijk naar voren komt in het retrospectief dat IFFR organiseert over zijn werk.

Toch is het werk verre van deterministisch, ofwel sturend richting definitieve antwoorden. Het zijn open vragen over hoe je je verhoudt tot de wereld om je heen. Zijn werk dat mensen met een handicap toont — in Realism (te zien in lP2 naast het Fotomuseum) zijn zes mannen met slechts één been te zien — kan je laten nadenken over individuele kwetsbaarheid, over heelheid en gebrekkigheid, maar ook over de dominante cultuur die perfectie als het hoogste goed propageert. In The Making of organiseert de kunstenaar een modeshow in een gevangenis. Een plek waar volgens de heersende norm voor schoonheid geen plaats is. Dat is het abstracte perspectief. Emotioneler wordt het als je ziet wat de show met de gevangenen doet. Welke invloed een verstoring van de heersende orde kan hebben.

"?mijewski wilde zijn werk graag een keer als ‘films’ tonen, niet als video-installaties in galerieën", zegt programmeur Edwin Carels. ?mijewski noemt beeldende kunst en film overigens twee verschillende dialecten van dezelfde taal, in het interview dat Hugo Emmerzael met de kunstenaar had (hier te lezen). "Dit is de eerste keer dat zoveel werk op zo’n groot doek vertoond wordt, een experiment waar hij zelf tevreden over is. Het betekende wel dat we een aantal vroegere werken niét konden selecteren, omdat die de transformatie naar een groot doek niet zouden overleven.

Carels benadrukt dat het een een selectie is. "?mijewski heeft bijvoorbeeld ook twintig korte documentaires gemaakt die proberen te laten zien wat mensen politiek op de been brengt (Democracies). We hebben gekozen voor eenheid in diversiteit in plaats van de lange, monolitische reeksen in zijn oeuvre. Ik wilde de drempel niet te hoog te maken, want in de filmwereld kent nagenoeg niemand Zmijewski. De gedachte was om de kunstenaar eerst maar eens te introduceren bij een filmpubliek.

"Ik volg ?mijewski al tien jaar maar de directe aanleiding voor het retrospectief was zijn installatie Realism tijdens de Dokumenta in Kassel, die me erg trof. Een collega zag zijn korte film Glimpse tijdens de Dokumenta Athene en selecteerde die meteen voor de Tiger Shorts competitie.

"?mijewski’s werk is niet alleen polemisch, de kant die het vaakst in de media belicht wordt, maar vooral humaan en juist een argument tegen polarisering. Ik heb in overleg met de kunstenaar vier programma’s samengesteld die diverse aspecten belichten en invalshoeken aanreiken, maar die tegelijk ook de coherentie tonen van zijn werk."

?mijewski’s strafste uitspraak tijdens de Big Talk dinsdag vond Carels de stelling dat kunst als een ‘panic room’ is: de laatste toevlucht voor  nuancering en kritische aandacht. Volgens Carels wordt zijn werk vaak misverstaan als polemisch. "Wie Artur meemaakte zag een aller-aaibaarste, introverte, zachte man, die evenwel niet schuwt de vinger op de gevoelige en gevaarlijke plekken te leggen. Maar altijd op een ambivalente manier, zonder conclusies af te dwingen. De joodse kwestie, maar evengoed onze houding ten opzichte van mindervaliden of rechtse radicalen dan wel fervente gelovigen.
Toch is die focus op polemiek niet helemaal onbegrijpelijk. "?mijewski’s werk groeit heel erg vanuit de Poolse context en die is momenteel ongemeen intolerant. Hij heeft er zelf ook last van, maar coquetteerde tijdens de Big Talk op geen enkel moment met de status van martelaar/kunstenaar. Hij probeert in zijn werk heikele debatten, zoals over vluchtelingen, terug te brengen naar hun historische en kunsthistorische perspectief. Zonder veel woorden, zonder uitleg."

Ronald Rovers