Grimmige tijden: European Discovery 2017 — Prix FIPRESCI

Het is niet raar als vijf films uit verschillende landen, over verschillende overwerpen en van totaal verschillende regisseurs weinig overeenkomsten hebben. Maar de genomineerden voor de beste debuterende regisseurs bij de European Film Awards 2017 hebben een ding gemeen: een grimmige sfeer. Een teken van de tijd?

Dit jaar worden voor de dertigste keer de European Film Awards uitgereikt. Hiermee biedt de European Film Academy — in 1988 opgericht door onder anderen Ingmar Bergman en Wim Wenders — een podium voor zowel gevestigde filmmakers als nieuwkomers. In die laatste categorie vallen de genomineerden voor de European Discovery 2017 — Prix FIPRESCI — de prijs voor debuterend regisseurs voor een eerste speelfilm. Dit jaar droegen vertegenwoordigers van de internationale federatie voor filmcritici van FIPRESCI de volgende films voor: Petit Paysan (Hubert Charuel, Frankrijk), Godless (Ralitza Petrova, Bulgarije, Denemarken, Frankrijk), Lady Macbeth (William Oldroyd, Engeland), Summer 1993 (Carla Simón, Spanje) en The Eremites (Ronny Trocker, Duitsland). Het gaat in deze films van grimmig tot grimmiger.

Hoewel de toon van Petit Paysan vooral spannend is, is het verhaal vrij donker: Pierre (Swann Arlaud) heeft nog maar net de boerderij van zijn ouders overgenomen als hij de eerste tekenen van de gekke koeienziekte bij een van zijn koeien ontdekt. De consequenties hiervan zullen echter zo groot zijn, dat Pierre tot het uiterste gaat om dit te verbergen. Maar met een zus die veearts is en ouders die nog geen afstand kunnen nemen van hun vroegere leven, wordt dat steeds moeilijker. Petit Paysan moet het niet van visuele pracht of inventieve vertelling hebben, maar Arlaud zet een ijzersterke boer in tweestrijd neer. Ook andere thema‘s worden aangestipt (de keuzes die een moderne boer moet maken, de moeilijkheden van een romantisch leven op het platteland), maar wat uiteindelijk overheerst, is de liefde voor het vak. Geen wonder als je weet dat regisseur Charuel uit een boerenfamilie komt.

Een stapje donkerder is het zich in de 19de eeuw afspelende periodedrama Lady Macbeth. Samen met een stuk land wordt Katherine (Florence Pugh) verkocht aan een verschrikkelijke man. Plotseling verheven in status, begrijpt ze al snel dat ze dan wel de vrouw des huizes is, maar daarmee nog geen vrij mens. Losjes gebaseerd op de Russische novelle De lady Macbeth van het district Mtsensk uit 1865 en verwant aan Sofia Coppola’s The Beguiled, onderzoekt (tot voor kort theaterregisseur) Oldroyd wat er gebeurt als een vrouw in een bepaald hokje gedwongen wordt. Sober in zijn enscenering, focust de film zich op de vrouwelijke beleving van deze situatie die we geheel ervaren via het gezicht en lichaam van de fenomenale Pugh. Verveling was nog nooit zo fascinerend. Niet voor niets ontving zij ook een EFA-nominatie voor haar acteerprestatie.

Het in Tirol gesitueerde, verstilde The Eremites is ondanks het rustige narratief eveneens zware kost. Albert (Andreas Lust) jongleert stilzwijgend de spanningen op zijn werk in de marmermijn, zijn gevoelens voor de Hongaarse kantinemedewerkster en zijn snel verslechterende ouders op een aftandse boerderij hoog in de Alpen. De prachtige beelden van de hand van cameraman Klemens Hufnagl benadrukken hoe zwaar dit indrukwekkende landschap op de mensen die zich er doorheen bewegen drukt. Indrukwekkend is het spel van Ingrid Burkhard, die Albert’s moeder vertolkt. Het zwijgen heeft hij niet van een vreemde, maar zal zijn moeder hem op tijd de les om voor zichzelf te kiezen bij kunnen brengen?

De culminatie van al deze zwijgzame grimmigheid vinden we in Godless. Verpleegster Gana (Irina Ivanova) doet huisbezoeken bij bejaarden in aftandse gebouwen én steelt hun ID’s om ze te verkopen aan corrupte agenten voor een zakcentje. Haar bestaan is een en al somberheid, en drugs lijken de enige uitvlucht die Gana nog ziet. Steeds meer speelt haar schuldgevoel op. Maar toch lijkt er geen ontsnappen aan deze vicieuze cirkel van hopeloosheid. Filmcriticus Stephen Dalton bedacht een perfecte beschrijving voor dit type films uit Centraal-Europa die elke hoop ontberen: glumcore. Hoe menselijk ook, deze troosteloze vertelling geeft de kijker een inkijkje in de donkere kant van de samenleving, en laat geen millimeter hoop voor verlossing. Niet voor de personages, maar ook niet voor de mensheid in het algemeen. Maar daarmee is de film des te waarachtiger. En dat wordt erkend: Godless won het Gouden Luipaard voor beste film op het festival van Locarno in 2016, waar Ivanova ook de award voor beste actrice ontving.

De enige hoopvolle noot in het lijstje genomineerden vinden we in het voor regisseur Simón autobiografische Summer 1993. Dit geweldig geregisseerde, kleine portret van de recent verweesde zesjarige Frida (Laia Artigas) neemt de kijker mee in de wereld van een kind. Zonder sentimentaliteit en met efficiënt geplante clues naar het verleden, vertelt deze film hoe Frida haar plek vindt in het jonge gezin van haar oom. De gezichten van Artigas en haar door Paula Robles gespeelde nieuwe zusje verbeelden de worstelingen met het leven zoals alleen de gezichten van kinderen (geregisseerd door een bijzonder regisseur) dat kunnen. Oprecht en zonder reserve.

Misschien is de echte rode draad in deze grimmige films wel een klein, maar opvallend detail. In alle films behalve Petit Paysan speelt religie een kleine maar cruciale rol. Film na film zien we personages die verlangen naar de hulp of advies van een hogere macht. In Summer 1993 zoekt de kleine hoofdpersoon steun bij een Mariabeeld, maar krijgt nul op rekest. In Lady Macbeth is de priester meer een bewaker. In The Eremites is God zelfs zo’n teleurstelling dat de hoofdpersoon Christus met een geweer te lijf gaat. En de titel van Godless spreekt voor zich. God lijkt zijn volgelingen te hebben verlaten. In Petit Paysan is er iets anders aan de hand: een van de buren van de hoofdpersoon heeft een ‘robotboerderij’ — een boerderij waar alles wordt gedaan door machines. De boer hoeft amper voet in de stal te zetten, regelt alles van afstand. Als een soort God 2.0. Biedt technologie ons de mogelijkheid tot minder grimmige tijden? We zullen de nominaties van volgende jaren in de gaten moeten houden om het antwoord daarop te zien.

De uiteindelijke winnaar van dit jaar wordt bekend gemaakt op 9 december, dan bepalen de meer dan 3.000 leden van de 30e EFA hun uiteindelijke winnaar.

In de debuutcompetitie vinden we dus geen Nederlanders, maar Guido Hendrikx’ Stranger in Paradise is genomineerd voor beste documentaire. De meer dan 3.000 leden van de EFA bepalen de uiteindelijke winnaar die op 9 december bekend gemaakt zal worden tijdens de 30ste European Film Awards Ceremonie in Berlijn.

Sacha Gertsik

Petit Paysan is nu te zien in de bioscoop.
Lady Macbeth is te koop op DVD en te zien via verschillende VOD platforms.
Summer 1993 is momenteel te zien via www.picl.nl.