De oplossing? na 34 jaar toch nog in bioscoop

Met De oplossing? maakte Sander Francken een film over opkomend populisme, racisme en fascistische dreiging. Actueel toen, in 1983, maar ook nu. Na de oorspronkelijke release ontstond onenigheid over rechten waardoor de film niet regulier werd uitgebracht en Francken een Gouden Kalf misliep. Nu is de film eindelijk te zien in de bioscoop, daags voor de landelijke verkiezingen.

"Na dertig jaar heb ik de film weer bekeken en ik was verrast door de werking", vertelt Francken. "Daarom heb ik met behulp van EYE de film laten restaureren. Ik hoop dat De oplossing? een rol kan spelen in het publieke debat van vandaag. Daarom wilde ik hem ook per se uitbrengen voor de verkiezingen. En er is een hoop interesse. Omdat de vertoning op zondag 14 uur bij LAB111 al bijna is uitverkocht, is er een extra vertoning om 17 uur ingepland."

De oplossing? gaat over Garage van Dijk, een bedrijf dat het zwaar te verduren heeft door de crisis. De vijf jonge medewerkers zijn een makkelijke prooi voor een nieuwe politieke partij, die komt met oplossingen verpakt in zondebokdenken. Het was Franckens eerste speelfilm. "De oplossing? is gebaseerd op een toneelstuk van rocktheatergroep Werk in Uitvoering", vertelt hij. "Mij werd gevraagd het stuk in film te vertalen. Ik kreeg alle vrijheid. De enige restrictie was dat ik er zeven, acht liedjes in moest verwerken. Dat heb ik gedaan als clipachtig onderdelen van de vertelling. De teksten helpen bij het schetsen van het tijdsbeeld."

En dat tijdsbeeld was begin jaren tachtig behoorlijk zwartgallig. Massawerkeloosheid en een stagnerende economie zorgden voor uitzichtloosheid, de laatste stuiptrekkingen van de Koude Oorlog wakkerden angst aan en brachten een recordaantal demonstranten op de been om te protesteren tegen kernwapens. Rancune en ontevredenheid alom. De perfecte voedingsbodem voor rechtsextremisten. "Je had toen de Centrumpartij van Hans Janmaat; die leek erg op de PVV nu", brengt Francken in herinnering. "Er was een toenemende verharding in de maatschappij, vooral in achterstandswijken en onder jongeren."

De oplossing? sloeg in als een bom toen hij in 1983 werd vertoond tijdens de Nederlandse Filmdagen, de voorloper van het Nederlands Film Festival. De jury kende meteen een Gouden Kalf toe voor beste film en het scenario werd genomineerd. Maar de Anne Frank Stichting, die het project mede had gefinancierd en eigenaar was van de rechten, stak een stok tussen de spaken. "De stichting had de film bedoeld voor scholen, er zat zelfs een lespakket bij. Dat De oplossing? parallel in de reguliere roulatie zou kunnen draaien, realiseerden ze zich niet en dus verboden ze dat. Terwijl er meerdere distributeurs bij me aanklopten die de film wilden uitbrengen."

Die kortzichtigheid kostte Francken zijn Gouden Kalf. De jury onder leiding van Hedy d’Ancona probeerde het festivalreglement te omzeilen en Francken toch te onderscheiden. Ze weigerde de hoofdprijs aan De vierde man van Paul Verhoeven of De lift van Dick Maas te geven en werd vervolgens door de festivalleiding ontslagen. "Er kwam toen een andere jury", vertelt Francken. "Voorzitter Jan Vrijman wilde als eerste De oplossing? zien. Later vertelde hij me dat hij er kapot van was." Het mocht echter niet baten. Hans, het leven voor de dood van Louis van Gasteren kreeg uiteindelijk de prijs.

Op de set van De oplossing? (foto: Chris van Houts)

"Dat ik een Gouden Kalf misliep was zuur"”, geeft Francken toe. "Maar vervelender was het predicaat ‘controversiële filmmaker’ dat ik kreeg opgeplakt. Dat hielp niet bij het vervolg van mijn carrière. Ik heb zeker anderhalf, twee jaar geen enkele aanbieding gehad. Uiteindelijk was het Jan Vrijman die me belde met een opdracht: een film over ongelijke behandeling van vrouwen in het bedrijfsleven. De ironie wil dat ook die verboden werd. De opdrachtgever was de emancipatiewerkgroep van de PTT. Dat bedrijf stond op het punt te verzelfstandigen en wilde niet met zoiets naar buiten komen. Ik had voor die film nog incognito bij de PTT gewerkt. Het was een komisch, lichtvoetig drama. George Sluizer noemde het ooit mijn beste film."

De oplossing? had dan geen bioscooprelease, toch wist hij een groot publiek te bereiken. De film is tot midden jaren negentig vertoond op middelbare scholen. Ruim 300.000 scholieren hebben hem gezien. Naast uitzonderingen als The Wave (1981), over een Californische leraar die een totalitair experiment uitvoert met zijn klas, zijn er niet veel films over dit onderwerp.

Dat is ook precies de reden waarom Francken meermalig heeft overwogen een remake te maken. "Maar de financiering voor zo’n project is moeizaam. De oplossing? is heel snel gemaakt, met een laag budget maar een enthousiaste groep mensen — zo zou creativiteit moeten worden uitgebuit, zonder obstakels. Over het algemeen is film echter traag waardoor je altijd achter de actualiteit aanloopt. Daarom begint niemand in Nederland eraan. Daarnaast zijn de fondsen niet happig op dit soort onderwerpen. Men durft het over het algemeen niet aan en kiest veilig."

Edo Dijksterhuis

De oplossing? op 12 maart om 14:00 en 17:00 uur in LAB111, Amsterdam.