Yaron Shani over AJAMI

Yaron Shani en Scandar Copti maakten met ajami een felrealistisch, caleidoscopisch portret van de gelijknamige Arabische wijk ten zuiden van Tel Aviv. "We geloven niet in films met politieke agenda’s."

Al jaren had Yaron Shani een scenario liggen, geschreven toen hij nog filmstudent was. Een ambitieus en complex project, waarin diverse verhalen over de Arabische gemeenschap binnen de Israëlische stad Tel Aviv elkaar kruisen. Alleen: kom als Israëlische filmmaker maar eens binnen in die gesloten gemeenschap, gesegregeerd in de wijk Ajami. "Voor mij was het een andere planeet", stelt Shani. "Ik sprak geen Arabisch en wist weinig van hun realiteit." Die ingang vond hij pas toen hij in 2002 tijdens het filmfestival van Tel Aviv bevriend raakte met de jonge filmmaker Scandar Copti, die zelf in Ajami woont.
De film ajami, die zij uiteindelijk samen regisseerden, staat of valt bij de intieme toegang die de makers hadden tot de wijk en zijn inwoners. "De mensen in de film zijn geen acteurs", legt Shani uit, "ze hadden nooit gedacht ooit in een film te spelen. Hun achtergronden liggen heel dicht bij de karakters die ze spelen." De acteurs kregen vooraf dan ook geen scenario te zien; zij kregen de loop van het verhaal tijdens de opnames, die grotendeels chronologisch plaatsvonden, scène voor scène te horen. "We hadden dan wel een uitgewerkt scenario, maar in zekere zin wilden we dat het zou gebeuren zonder dat wij het regisseerden. We wilden dat het verhaal vanuit zichzelf tot leven zou komen. De spontane reacties van de acteurs lagen altijd dicht bij ons scenario, maar ze hebben de energie, de taal, de logica, het gedrag en het gevoel van echte mensen. Dat maakt de uiteindelijke film veel interessanter, complexer, echter en sterker dan wat we ooit hadden kunnen schrijven."

Hand in hand
Shani en Copti creëerden tijdens de opnamen op de straten van Ajami als het ware een parallelle realiteit, die echter nooit helemaal los stond van de echte wereld. Shani geeft een voorbeeld: "De film opent met een scène waarin een jongen wordt neergeschoten op straat, om een vergissing. Iets zeer vergelijkbaars was op de plek waar we filmden kortgeleden echt gebeurd, dus de buurtbewoners waren zeer emotioneel toen we die scène opnamen, en de moeder van de echte jongen was echt aan het huilen. Als je dingen uit zichzelf laat gebeuren wordt het soms heel echt, en krijg je iets dat ergens tussen realiteit en fictie in ligt."
Tegenover de felrealistische stijl, die ook het losse handheld-camerawerk bepaalde, staat een opvallend complexe vertelstructuur, waarin achtereenvolgens vijf verschillende karakters centraal staan. "Als we het verhaal lineair hadden verteld, zou de kijker alwetend zijn geweest", legt Shani uit, "terwijl we juist de beperking van een enkel perspectief wilden. We wilden dat het publiek zou voelen hoe het is om op een bepaalde manier in de wereld te staan, gevormd door emoties, waarden, meningen. Daarvoor moet je hand in hand met een karakter opgaan, de andere mensen en verhalen vergeten en volledig begrijpen wat die ene persoon voelt. Om daar vervolgens uit getrokken te worden en in een totaal andere realiteit terecht te komen, waarin de dingen er compleet anders uit zien. Het gaat om de puzzel van de menselijke realiteit."

In ieder woord
Het is een passend beeld voor de manier waarop de politieke realiteit van het hedendaagse Israël in de film naar voren komt: het grotere beeld komt als vanzelf naar voren uit de reeks details die de film is. "Daar hoefden we eigenlijk niets voor te doen", stelt Shani. "Die grote onderwerpen zitten in alles. We wilden geen statement maken; het is een film, geen academisch onderzoek of journalistieke analyse. We geloven niet in films met politieke agenda’s; je moet als filmmaker het echte leven laten zien, met een oprechte interesse in hoe het is om in de wereld van iemand anders te leven. Als je het te veel controleert, wordt het plat; als je het laat gebeuren, zitten de grote onderwerpen in elke zin, in ieder woord."

Joost Broeren

De Filmkrant sprak met Yaron Shani tijdens het filmfestival Mannheim-Heidelberg 2009.