Martti Helde over In the Crosswind

Twee bijzondere films over WOII nemen een loopje met de tijd. In the Crosswind vertelt de geschiedenis van de Stalinistische etnische zuiveringen van Estland in dertien tableau vivants, herinnerings­landschappen waarin de tijd tot stilstand is gebracht. In Night of a 1000 Hours vindt een vergelijkbaar experiment plaats met tijd en leiden een moordzaak in WOII en een testament tot het overhoop halen van de hele Oostenrijkse geschiedenis. Is het verleden ooit voorbij?

Door Dana Linssen

"Mensen vragen me vaak: ‘Wat moet zo’n jong iemand nou met die oorlogsverhalen?’, maar om eerlijk te zijn zie ik die verhalen niet als iets van lang geleden. Mijn grootvader heeft in de Tweede Wereldoorlog in een krijgsgevangenkamp gezeten, dus voor mij behoren die verhalen tot mijn persoonlijke geschiedenis."
Aan het woord is de Estse filmmaker Martii Helde (1987), twee jaar geleden alweer op het Filmfestival Toronto, waar zijn film In the Crosswind in première ging. Hij keert in die film terug naar 14 juni 1941 toen in de drie Baltische staten grootscheepse etnische zuiveringen plaatsvonden als gevolg van een duivels pact tussen Stalin en Hitler. Heel even beweegt de wereld nog, maar dan komen de levens van Erna, op wiens brieven en dagboeken de film is gebaseerd, en haar man Heldur tot stilstand. De camera blijft bewegen, maar de acteurs zijn in de tijd bevroren. Het is een indrukwekkende manier om het gevoel van dissociatie tussen emotie, tijd, plaats en herinnering te verbeelden. Zestig procent van de verhalen die hij in de film vertelt, heeft hij uit de eerste hand gehoord, vertelde Helde. De rest vulde hij aan met research. "Omdat we na WOII onder Sovjet-invloed kwamen, zijn de verhalen over de deportaties gewoon uit de geschiedenis weggeschreven. Dus dit is het moment om die verhalen vast te leggen. De laatste overlevenden en overlevers zijn nog in leven. Dus als we het nu niet doen, gaan hun verhalen voorgoed verloren. Daarin heb je als filmmaker een verantwoordelijkheid. Dit is pas de eerste Estse film die er over de deportaties is gemaakt."

De vorm is met zijn dertien tableau vivants iets tussen een film en een installatie in. "Aanvankelijk dacht ik dat ik het verhaal van Erna en de vergeten genocide in documentairevorm zou gaan vertellen. Maar naarmate ze meer voor me ging leven, begreep ik dat ik naar een andere vorm moest zoeken. Wat de doorslag gaf, was een zinnetje uit Erna’s dagboek: ‘Hier in Siberië is het alsof de tijd stil is komen te staan. Mijn lichaam is hier, maar mijn geest is nog thuis.’ Dat vond ik een intrigerende gedachte. Stilstand associeer je niet met film, want film is het medium van de bewegende beelden. Dus hoe kun je dat tarten? Hoe kun je hier en daar in een shot verbeelden? Is In the Crosswind een fictiefilm? Ik weet het niet. Sommige mensen zeggen dat hij meer met beeldende kunst te maken heeft — mijn cinematograaf en ik hebben lang nagedacht over de juiste visuele vorm en uiteindelijk kwamen we op deze beeldtaal uit, die zowel filmisch is als sculpturaal. Je moet het gevoel hebben dat je door een beeldentuin loopt. Dat het in zwart-wit is, was onvermijdelijk. Al ons referentiemateriaal was zwart-wit. Je kunt je het verleden nu eenmaal niet in kleur voorstellen."