Lichting 2024: Merijn Stojansek over Nevel

‘Ik hoop dat je als kijker gaat twijfelen over hoe het zit’

Nevel

De hele zomer interviewt Filmkrant vers afgestudeerd filmtalent van verschillende academies. In zijn korte film Nevel neemt Merijn Stojansek (St. Joost) ons mee in het hoofd van een man die aan dementie lijdt. “In films en series zie je mensen met dementie als verwarde personen, maar je beleeft die verwarring niet mee.”

Hij kan zich eigenlijk geen moment herinneren dat zijn grootvader geen dementie had. Terugdenkend zijn er wel momenten die Merijn Stojansek als kleine jongen verwarden en die hij pas jaren later kon plaatsen.

Zoals de keer dat ze samen buiten liepen en zijn opa voorstelde om aan de overkant van het water een grote tak te gaan pakken. Eenmaal aan de overkant moest opa er niet meer aan denken: ze gingen toch niet zomaar een tak van de grond rapen? Stojansek: “Dat een volwassene zichzelf zo tegensprak, dat was wel een beetje gek. Maar op die leeftijd wist ik niks van Alzheimer, laat staan dat mijn opa toen een officiële diagnose had.”

In zijn film Nevel geeft Stojansek een beeld van de binnenwereld van de 75-jarige dementerende Hidde (een mooie rol van Peter Blok). De kiem voor de film werd gelegd op Stojanseks twaalfde, toen zijn opa een nacht kwijt was nadat hij vroeg op de dag was vertrokken op zijn fiets. “We hebben de hele dag gezocht, de politie zocht zelfs met een helikopter. Toen het donker werd moesten ze ons het vreselijke nieuws brengen dat ze de dag erna pas weer verder konden zoeken. Die hele nacht waren we ermee bezig of opa nog wel leefde. De volgende middag is hij levend en wel teruggevonden, 45 kilometer verderop, aan de andere kant van de Rijn. We zullen nooit weten waar hij die nacht heen is gegaan of wat hij heeft beleefd. Begin dit jaar, toen voor het eerst het concrete idee ontstond hierover een film te maken, ben ik zijn vermoedelijke route gaan fietsen. Tijdens het fietsen vroeg ik me af: waar was hij mee bezig? Wist hij wel waarmee hij bezig was?”

Merijn Stojansek. Foto: Joep Blom

In je derde jaar maakte je samen met Lana Draai de korte documentaire Dubbel veroordeeld (te zien op 2Doc) over de moeder van een veroordeelde zoon. Nevel heeft nu ook weer een sociaal betrokken onderwerp. Zat dat engagement er altijd al in bij je? “Dat kwam op de kunstacademie. Ik film al sinds mijn elfde, maar toen was vooral bezig met glide cams nadoen en gelikte mise-en-scène. Pas toen ik op St. Joost zat werd me gevraagd waar mijn werk dan eigenlijk over ging. De eerste jaren van de academie ben ik dus vooral daarover na gaan denken. Bij Dubbel veroordeeld wilde ik mensen vooral kennis laten maken met Rianne, een moeder die onterecht met zo veel onrecht te maken krijgt. Achter Nevel zat eigenlijk dezelfde behoefte om mensen kennis te laten maken met een wereld die ze niet kennen. Hopelijk kunnen we met deze film de kijker een klein beetje meenemen in die wereld van mijn opa. Het is geen instructiefilm van twintig minuten, maar ik hoop dat ik mensen aan het denken zet over dementie.”

Een van de meest ontroerende momenten in Nevel, redelijk vroeg in de film, is dat Hidde als man van 75 opeens vraagt of papa er niet is en vervolgens naar hem op zoek gaat. “Mensen met dementie leven in twee tijdlijnen, in het nu en in het verleden. Mijn oma vertelde me daar een verhaal over. Toen ze in het verzorgingstehuis bij mijn opa was, vroeg ze aan een vrouw daar of ze mee ging wandelen. Die vrouw zei haar dat dat niet mocht van haar vader. Om in haar wereld mee te gaan zei mijn oma dat ze het hem wel ging vragen. Ze liep naar de gang, wachtte daar twee minuten en ging terug. Ze zei dat haar vader het goed vond, waarop diezelfde vrouw zei: ‘Waar heeft u het over, mijn vader is al jaren overleden.’ Die switch, binnen twee minuten in het heden en verleden zitten, dat is zo aangrijpend. Hoe beleef je dat? In films en series zie je meestal een ‘objectief’ beeld van dementie, een verward persoon die het niet meer weet, maar je beleeft de verwarring niet mee. In onze film zie je alsnog een verwarde man, maar er zitten wel een aantal punten in de film waar ik hoop dat je als kijker net als Hidde even gaat twijfelen over hoe het zit.”

Wat was het grootste obstakel waar je bij het maken van je film tegenaan liep? “Tijdens het schrijven wist ik al dat de rol van Hidde ingewikkeld zou worden om te spelen. Ik kon hier niet zomaar iemand uit mijn kennissenkring voor vragen, of iemand die nog niet al te veel speelervaring heeft. Als er niemand was geweest die het kon, dan had ik het ervoor over gehad later af te studeren. Dan kan het nog zo mooi gefilmd en belicht zijn, dan cringe je gewoon weg. Dat Peter Blok zijn medewerking uiteindelijk toezegde – ik had zijn management gewoon gemaild – daar ben ik zo dankbaar voor. Al was dat in het begin nartuurlijk ook wel spannend. Je hebt als beginnend regisseur toch het gevoel dat hij mijn regie vergelijkt met zo veel anderen waarmee hij heeft samengewerkt.”


Nevel is eind september te zien in de Studentencompetitie op het Nederlands Film Festival.