Étienne Comar over Django

Wat Woody Allen en Leonardo DiCaprio niet lukte, lukte Étienne Comar wel: een film over Django Reinhardt. Maar het is geen biopic en het is ook geen hommage, al zei Étienne Comar tijdens de Berlinale wel een levenslange liefde voor de gitaarlegende te hebben.

Door Ronald Rovers

Tegenwoordig is het vooral zielig wanneer je als muzikant al dan niet gedrogeerd te laat bij je eigen concerten verschijnt maar afgelopen februari in Berlijn probeerde regisseur Étienne Comar zijn ster Django Reinhardt nog als "de eerste echte rockmuzikant en proto rockicoon" te verkopen aan een tafel vol journalisten. Django Reinhardt, voor wie nu even de wenkbrauwen fronst, de in België geboren gitaargod met Roma-achtergrond en bedenker van de ‘hot jazz’ gitaartechniek waarover zowel Woody Allen als Leonardo DiCaprio ooit een biopic wilden te maken maar jammerlijk mislukten.
Django was een rockster volgens Comar, omdat hij gewoon te laat bij concerten arriveerde alsof het niets was, en uitbaters vertelde dat ze "konden oprotten" als hij even geen zin had om te spelen.
Dat was kort nadat Comar had zitten vertellen dat hij zich voor Django niet bepaald aan de feiten had hoeven houden, al was het maar omdat er over Django helemaal niet zoveel bekend was. "Slechts 350 foto’s en twee of drie filmpjes zijn bewaard gebleven. Brieven schrijven deed hij niet. En Roma hadden weinig behoefte om de aandacht op zich te vestigen", vertelde Comar. Ook al koos Reinhardt voor een plek op het podium. "Het massamedium televisie was nauwelijks nog in de huiskamers aanwezig. Er verscheen wel eens wat over hem in de kranten maar dat waren vrjwel altijd korte artikelen."
Het hielp ook niet dat Django tijdens z’n leven nooit interviews gaf en dat hij in 1953 op z’n 43^ste plotseling stierf aan een hersenbloeding. Een paar jaar voor de rock ’n roll verscheen met z’n gigasterrendom en onstilbare honger naar nieuwe geluiden en gezichten, waarna de muziekbusiness zich ontwikkelde tot een miljardenindustrie.
Comar vertelde dat hij de film in eerste instantie vooral als hommage had bedoeld. "Ik groeide dankzij mijn vader op met Django’s muziek. Hij had daar als jongetje tijdens de Tweede Wereldoorlog zelf vaak naar geluisterd om de verschrikkingen buiten te vergeten. Plus: ik heb zelf jarenlang in een rockband gespeeld." Een biopic kun je de film niet noemen. Django vertelt slechts over twee jaar uit het leven van de gitarist, te weten van 1943 tot kort na de oorlog. "Tijdens het onderzoek naar Django’s achtergrond raakte ik steeds meer gefascineerd door de positie van de kunstenaar in een vijandige omgeving. Ik kreeg steeds meer het gevoel dat Django’s positie onder de Duitse bezetter iets kon zeggen over de positie van kunstenaars in onze eigen tijd." Vluchtelingen, de status van kunstenaars, de afweging om te blijven spelen voor een publiek dat er verwerpelijke ideeën op nahoudt of uit protest geen optredens meer te geven, het speelt volgens Comar ook in onze tijd.
"Het idee om een hommage te maken veranderde in de wens om een portret te maken van de kunstenaar te midden van een storm. Een politieke, maatschappelijke storm en in Django’s geval ook een storm in zijn persoonlijke omstandigheden. Ik wilde laten zien hoe een muzikant in zo’n situatie de capaciteit heeft om zich terug te trekken uit de wereld en zichzelf als het ware buiten de plek en de tijd waarin hij leeft te plaatsen. Dat hij zodoende blind wordt voor wat er om hem heen gebeurt. Iets wat ik altijd wel bewonderd heb, ook al kun je dat een zwakte noemen. Het is een vraag die iedereen voor zichzelf moet beantwoorden: wat is de rol van de kunstenaar in zo’n situatie? Moet hij ophouden met kunst maken omdat de politieke situatie conflicteert met zijn eigen opvattingen of is een kunstenaar volledig vrij en hoeft hij zich van de wereld niks aan te trekken? Het gekke is dat we tijdens het filmen vaak vergaten in welke tijd het speelt. Het verdween naar de achtergrond en we zagen alleen nog maar de figuur van Django."
Reda Kateb speelt inderdaad een hele aardige rol als Django Reinhardt maar het lijkt toch wat lastig te vergeten dat het in de Tweede Wereldoorlog speelt als er de hele tijd nazi’s voor de camera langslopen. Maar goed, de geïnterviewde heeft altijd gelijk.
Het is een periode uit Reinhardts leven die de meeste mensen niet kennen. Django Reinhardt is vooral bekend van de periode voor de Tweede Wereldoorlog toen hij met Stéphane Grappelli door Europa toerde en overal de swing jazz speelde, toen hip en heet en happening. Django’s leven tijdens de oorlog moest Comar bij elkaar puzzelen uit verschillende boeken en gesprekken, onder meer met Django’s kleinzoon, gitarist David Reinhardt. Die overigens niet zomaar akkoord was met Comars plan om slechts die beperkte periode van twee jaar te belichten. De erven Reinhardt zagen liever Django’s hele leven verfilmd. Ze lieten zich toch overtuigen, volgens Comar door de projecten waar hij als producent aan had meegewerkt, zoals Des hommes et des dieux en Timbuktu en de motivatie van zijn plan. Wie na het zien van Django nog niet echt een idee heeft wie de muzikant was, dat kan kloppen, want de makers hebben er van alles aan gedaan om het mysterie rond de gitaarlegende intact te laten. In die zin is het toch een hommage gebleven.
Het is duidelijk dat de man geen held was, maar vooral begaan met z’n muziek, al is ook duidelijk dat zijn weerstand tegen de nazi’s groeide in die periode van twee jaar. In 1943 ziet hij Hitler op een bioscoopscherm en ziet alleen "een clown". Na de oorlog voert Reinhardt een requiem op — hij hield van Bach en andere religieuze muziek — en draagt het op aan alle Roma-slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. "Reinhardt heeft voor de oorlog een keer een requiem opgevoerd maar daar zijn maar een paar noten van bewaard gebleven. Hij had het niet op papier gezet. Het enige wat we weten is dat het bedoeld was voor orgel, zang en viool. Ik heb de Australische componist Warren Ellis, die ook met Nick Cave speelt, gevraagd om een requiem te schrijven zoals Django het kon hebben geschreven. Vooral de teksten, gezongen in het Romani, zijn erg ontroerend."
Op nog een ander, sommigen zouden zeggen, cruciaal punt, wijkt de film af van de historische werkelijkheid. Reinhardt ziet eerst wel wat in het spelen voor de nazi’s want voor hem is het gewoon weer een ander publiek. Maar naarmate de oorlog voortduurt, groeit zijn politieke bewustzijn. Voordat hij min of meer gedwongen wordt naar Berlijn te reizen om voor een echelon topnazi’s te spelen, vlucht Reinhardt van Frankrijk naar het neutrale Zwitserland. Tenminste. In de film. In werkelijkheid moest hij bij de Zwitserse grens rechtsomkeert maken omdat hij van de douane het land niet in echt. Omdat hij Roma was.