Asli Özge over Auf einmal

Een man en een onbekende vrouw alleen na een feest. Een lijk. Wie deed wat? En waarom? Auf einmal is de uitgesproken visuele en intrigerende derde film van de in Duitsland wonende Asli Özge, een veelbelovende maker met een groot talent.

Door Ronald Rovers

Na vijftien jaar in Berlijn te hebben gewoond, vond de in Istanbul geboren Asli Özge dat de tijd rijp was om een film in Duitsland te maken. Niet zomaar in haar eigen stad, waar honderden culturen linksliberaal naast elkaar leven, maar diep in het Duitse midden, in een provinciestadje weggestopt tussen de bergen.
Het idee kwam uit een Turkse krant, vertelt ze telefonisch vanuit Berlijn. Zo ging het bij al haar films. Ze laat zich leiden door wat haar fascineert. Het idee voor Men on the Bridge (2009) ontstond nadat ze op de brug over de Bosporus in Istanbul rozenverkopers tussen de auto’s zag. Haar vader woonde aan de ene kant, zelf woonde ze (tijdelijk) aan de andere kant. Haar verbeelding kwam op gang door het contrast tussen de rozen en de uitlaatgassen van de auto’s. Voordat ze Lifelong (2013) maakte, had ze een beeld in haar hoofd. Van een glazen huis waar een man en een vrouw schijnbaar comfortabel samenleven, maar waar de achterdocht kan groeien omdat ze eigenlijk al lang niet meer met elkaar praten.
"Het idee voor Auf einmal ontstond toen ik in een Turkse krant een bericht las over een vrouw die stierf in het appartement van een vreemde. De zaak werd breed uitgemeten, want de vrouw was een nationale beroemdheid. Bovendien werd ze door veel mensen veroordeeld omdat ze getrouwd was en een kind had. Ook al hadden mensen geen flauw idee wat ze daar deed. Maar over de morele implicaties wilde ik het in de film niet hebben, dus kon ik de film niet in Turkije maken. Anders zou iedereen denken dat ik het over deze zaak had en dat ik weleens even zou laten zien wat er die nacht gebeurd was. Ik wilde het hebben over schuld en boete, over jezelf verwijten maken, over de oordelen van anderen in een kleine gemeenschap waar alles gezien wordt. Ik moest dus naar Duitsland, maar in zekere zin gaat de film toch ook weer over Turkije."

Lynchiaans
Een van de dingen waarmee haar film zich onderscheidt, is dat het raadsel nooit echt wordt opgelost. Karsten (een onwaarschijnlijk goed gecaste Sebastian Hülk) blijft na een feestje in het appartement waar hij met z’n vriendin Laura woont alleen achter met Anna. Laura is voor werk in het buitenland. Even later is Anna dood en zien we Karsten in paniek over straat rennen. In de dagen erna blijkt dat Anna een relatie en een dochtertje had en dat tot ieders verbazing geen enkele gast op het feest de jonge vrouw kende. Of speelt er iets heel anders?
Dankzij Hülks aanvankelijk vertwijfelde maar later steeds sardonischer spel, Özge’s regie, de observerende beelden met fantastische scherptediepte van Özge’s vaste cameraman Emre Erkmen, de spaarzaam ingezette, bij vlagen Lynchiaanse soundtrack, de ruimte voor stilte en de terughoudendheid van het scenario, groeit onze achterdocht. Ook al weet je niet precies waarover je achterdochtig moet zijn. Was het zelfmoord? Was Anna een ongeleid projectiel? Waarom heeft Karsten haar ondergoed dan in het appartement? Of is hij in de val gelokt? En waarom zegt hij zo weinig?
Veel makers kunnen in de eerste helft van hun film een intrigerend verhaal in de steigers zetten, om de boel met makkelijke antwoorden in de tweede helft te laten imploderen. Özge houdt je tot het eind geboeid.
"Veel dingen waren niet makkelijk aan deze productie, maar dit was onze grootste uitdaging: het spelen met de gedachten van de toeschouwer. Met hun oordelen. Toeschouwers laten beseffen hoe snel ze zelf oordelen zonder echt iets over die ander te weten. Dat Karsten vast zus en zo heeft gedaan. Of dat Anna een sloerie was. Om die gelaagdheid erin te krijgen, om van de personages echte mensen te maken en geen enkel personage te kort te doen, heb ik me bij het schrijven in elk personage verplaatst en me afgevraagd hoe zij zouden handelen in deze situatie. Ik wilde dat toeschouwers zozeer geboeid zouden raken door de mensen op het scherm dat ze vergeten wat er in het begin nou ook weer gebeurd was."

Een van jullie
We hebben misschien nog niet genoeg benadrukt hoe uitgesproken visueel Özge’s film is. "Ergens had ik het verhaal ook wel in Berlijn kunnen filmen, want zeg nou zelf, ook in grote steden leef je in kleine gemeenschappen. Maar ik wilde de bergen, zonder horizon, want de lucht moest buiten het kader blijven om de sfeer benauwder te maken. En ik wilde de herfst, de vergankelijkheid, het gevoel van melancholie, van dingen kwijtraken. Het mocht alleen niet het Duitsland van de ansichtkaarten worden."
Dat werd het ook niet. Dit is het Duitsland van de orde, waar de rijken op de hellingen van de heuvels wonen en de armen beneden in het dal bij de rivier. Het Duitsland van weten hoe je dingen regelt om vooruit te komen, van ons kent ons, van erbij horen of er nooit bij horen. "Ik ben een van jullie", zegt Karsten tegen zijn vader, de lokale patriarch die hij verfoeit maar waar hij meer op lijkt dan hij dacht. Zo filmt Özge ook: ze verdeelt de ruimtes in binnen en buiten, in erbij horen en er niet bij horen, en hanteert strenge kaders om de sociale verhoudingen in het beeld uit te drukken. Vaak hoef je de woorden niet eens te horen om te begrijpen wat er gebeurt, zo overtuigend is het visuele ontwerp.

Dreiging
Toch is Auf einmal veel meer dan een aanklacht tegen een archaïsch Duitsland waarin een bestuurspost bij de lokale schuttersvereniging garant staat voor respect en welvaren. "Ik wilde op een of andere manier die generatie laten zien, de generatie van Karsten die met alle comfort en zonder enige dreiging kon opgroeien. Die nergens voor heeft hoeven vechten en misschien daardoor een beetje de weg kwijt is. In alle beelden, in de kleding van de personages en de aankleding van de scènes heb ik geprobeerd de eenzaamheid te laten zien. En toch, ondanks wat je zijn existentiële twijfel zou kunnen noemen, wordt hij deel van het systeem. ‘Ik ben een van jullie.’ Hier in Duitsland is het systeem sterk. Alles wordt gestuurd met regels. In Turkije kon ik nog weleens een zestienurige draaidag erdoor drukken. Niet dat ik het prettig vond, maar het kon. Hier kan dat niet. Het systeem is onverzettelijk. Karstens leven komt door een schijnbaar toevallige gebeurtenis die avond in beweging. Daarna voert het beetje bij beetje maar vast en zeker naar dat systeem. Daar gaat de film over: over hoe het kwaad binnendringt."