Venice VR Expanded in Eye

Geestverruimende ervaringen

Here

Amsterdam is het Venetië van het Noorden, en op het veilige eiland van het Eye Filmmuseum is dit jaar de VR-competitie van de Biënnale te zien. Het thema van afstand en aanwezigheid dat in het medium zit ingebakken wordt zo des te pregnanter.

Als er één kunstvorm is die je als kijker uitnodigt je positie te bepalen dan is het wel virtual reality. Dat is meer dan de speelse wisselwerking tussen de wereld in je headset en de plek waar je lichaam zich bevindt (en vergeten wordt). Of, zoals in het geval van het nieuwe genre van de metamovie, een aantal game-achtige projecten, de locatie waar jij als speler je bevindt en die waar je medespelers zich bevinden. Het thema van afstand en aanwezigheid, van virtualiteit en werkelijkheid zit in het medium ingebakken, en het helpt ons wellicht om precies die thema’s die door de wereldwijde Covid-19-pandemie actueel en urgent geworden zijn beter te begrijpen.

Het was ook door Covid dat het filmfestival van Venetië zich dit jaar genoodzaakt zag om z’n VR-programma van het intieme eilandje Lazaretto Vecchio voor de kust van het Lido te verplaatsen naar online (voor mensen die thuis een VR-headset hebben of een 360-gradenversie van de geselecteerde werken willen bekijken op hun computer). Én naar vijftien satellietlocaties van Venice VR Expanded wereldwijd. Het Eye Filmmuseum in Amsterdam – het Venetië van het Noorden – is een van die plekken waar tot en met 12 september 40 van de in totaal 44 geselecteerde werken te zien zijn.

Een van de bezwaren van VR, en met name van VR in Venetië, was voorheen het exclusieve, en daardoor elitaire karakter ervan. Dit jaar zijn potentieel veel meer mensen in staat het festivalonderdeel ook zonder ecologische voetafdruk mee te maken. Het in 2017 gelanceerde programmaonderdeel was de afgelopen jaren een van de belangrijkste showcases waar Eye Xtended z’n VR-programma scoutte. En nu kan de bezoeker in korte tijd veel meer VR-films meemaken.

Gnomes and Goblins

Bewustzijn
De pers mocht twee uur filmpjes kijken op de verschillende brillen (de Vive en de Quest); in Venetië duurden die perspreviews in eerdere jaren twee dagen. Dat wil zeggen dat ik het door programmeur Michel Reilhac van tevoren warm aanbevolen Gnomes and Goblins van Hollywood-regisseur Jon Favreau (Lion King) oversloeg, omdat ik zo ook wel geloof dat het een technisch hoogstandje is, maar niet zo geïnteresseerd ben in die story driven games met fantasiefiguren. Dus ook niet in het Chinese project Killing a Superstar, beschreven als een real life immersieve crime video. Maar prove me wrong.

Filmpjes die mijn aandacht trokken hielden zich allemaal bezig met vragen rondom bewustzijn, herinnering, kunstmatige intelligentie, dromen. Dat is omdat, bezien vanuit een voornamelijk lineair gebruikt medium als film, VR juist op dat gebied zo veel mogelijkheden biedt, die al dan niet gecombineerd met interactieve mogelijkheden beter doen begrijpen waar dat al niet meer zo nieuwe medium voor staat.

Een goed voorbeeld daarvan is het op de korte graphic novel van Richard McGuire gebasseerde Here van regisseur Lysander Ashton, omschreven als de ‘biopic’ van de hoek van een kamer. Het 5 minuten durende ‘eerste hoofdstuk’ van wat een langere reeks belooft te worden, is even simpel als ingenieus. In overlappende beelden maken we niet-chronologisch kennis met de vele bewoners en passanten die zich in deze kamer hebben bevonden. Zo kunnen in één ruimte in vele tijden tegelijk aanwezig zijn, net als de landschappen uit toekomst en verleden in tijden voor en voorbij het huis. VR heeft toch al de neiging om je de kloktijd te doen vergeten en Here brengt je niet naar een eeuwigdurend nu, maar naar een moment waarop alle tijd tegelijkertijd als aanwezig te ervaren is. Dat is een gewaarwording die je bijna geestverruimend mag noemen. VR kan hier iets wat anders alleen door meditatie of psychedelica te bereiken is.

The Hangman at Home

Anders-zijn
Meer projecten zetten de meerdimensionale tijdruimte in als locatie voor hun verhalen: Dreamin’ Zone (Fabienne Giezendanner), waarin een Zuid-Koreaanse vrouw door haar geheugenlandschap dwaalt; Hush (Vibeke Bryld), een meditatieve reis door een onderwaterwereld; Once Upon a Sea (Adi Lavy), een echte reis door de Dode Zee; Man Under the Bridge (Hanna Västinsalo), de herinneringen van de dakloze alcoholistische schrijver Johan K. Harju; The Hangman at Home (Michelle en Uri Kranot), een what-if vijfluik gebaseerd op het gelijknamige gedicht van Carl Sandburg. Misschien niet voor niets zijn ze alle ook even melancholisch als troostrijk. Ze hebben slechts kleine interacties nodig om je mee te voeren in een staat van anders-zijn.

De eerder gemaakte vergelijking met meditatie en psychedelica gaat ook op in die zin dat VR een medium kan zijn om te onderzoeken en te spelen, om nieuwsgierig als een kind alles aan te raken en uit te proberen. “Kijk, ik heb handen, ik kan een luciferdoosje openen en weggooien, een vlammetje maken en licht op een nieuw verhaaltje schijnen”, zoals in The Hangman at Home. Of: “Haaaa”, “Hooooo”, lange klanken zingen en via Sound Self: A Technodelic (Robin Arnott) in een geluidsmeditatie wegzinken. Recording Entropia van François Vautier is wat dat betreft de perfecte mix tussen medium en message: de VR-video volgt het ontstaan van het leven vanuit (onmogelijke) geometrische figuren, eindeloze transformerende structuren en patronen waaruit steeds weer nieuwe vormen materialiseren, begeleid door een pulserende soundtrack die de vormen als het ware geboren laat worden. Het virtuele wordt materieel, het digitale organisch.


Venice VR Expanded, t/m 12 september, Eye Filmmuseum, Amsterdam.