Embé #5

Martijn Blekendaal (The Invisible Ones, De man die achter de horizon keek) schrijft maandelijks over de oneindige mogelijkheden van de jeugddocumentaire.

In het lage licht van de vroege ochtend schuift een smalle sloep geruisloos door de draslanden van Zuidwest-Iran. Met een lange stok duwt de twaalfjarige Milad zijn bootje voort. Als stille getuigen dwalen wij gemoedelijk met hem mee. Milad helpt een jager, doet een middagdutje en begroet een passant. Tot de schemer intreedt en de maan hem weer naar huis dirigeert.

Zo moet het werkelijk zijn, denk je bij het kijken naar Shadegan van de Iraanse filmmaker Ako Salemi – in 2019 op IDFA bekroond met de prijs voor beste jeugddocumentaire. Geen muziek, geen voice-over, zelfs nauwelijks dialoog. De verstilde, observerende beelden zijn zo zorgvuldig gecomponeerd, dat je bijna zou vergeten dat er überhaupt een filmmaker aan te pas is gekomen.

En dat is precies het probleem.

Deze tijd vraagt niet om vertellingen die zo echt mogelijk lijken. Om cinema die doet alsof de kijker de werkelijkheid direct observeert zonder tussenkomst van een maker. Deze tijd vraagt om documentaires die je doen nadenken over de manier waarop het verhaal geconstrueerd wordt. Om documentaires – en vooral jeugddocumentaires – die je dwingen na te denken over het medium film.

Het is gedaan met de cinéma vérité. Althans, als het aan mij ligt.

In de jaren zestig forceerde cinéma vérité een welkome breuk met de statische documentaires vol pratende mannen (en vrouwen). De observerende benadering paste in een tijd waarin het voor het eerst mogelijk werd om met lichte camera’s dicht op de huid van het onderwerp te blijven. Om te improviseren en niet al te opvallend aanwezig te zijn. De filmmaker als fly on the wall. De kijker als directe getuige. Het is fijn vertoeven in die werkelijkheidsillusie. Maar het is ook levensgevaarlijk zelfbedrog.

Niet eerder kregen kinderen zoveel beeld tot zich. Niet eerder was dat beeld onderhevig aan zoveel vormen van manipulatie – van algoritmes tot AI. En niet eerder kregen kinderen zo weinig instrumenten aangereikt om die media-overload te analyseren, te duiden en op waarde te schatten. Mediawijsheid zou een verplicht vak moeten zijn. Het is op de meeste scholen niet eens onderdeel van het curriculum. Daar ligt een mooie opgave voor de jeugddocumentaire.

In de slotseconden van Shadegan laat regisseur Salemi zien hoe subtiel dat kan. Weer dat lage licht, maar nu van de ondergaande zon. Milad vaart langzaam van ons weg.

En dan opeens tuimelt de camera omlaag.

De maker maakt zich kenbaar met een camerabeweging die voelt als een vraagteken: weet je wel zeker wat je gezien hebt? Een observatie van de werkelijkheid? Of de constructie van een idylle? Dat is het intrigerende van Shadegan. Door een simpele beweging van de camera dwingt Salemi de kijker om alles nog eens opnieuw te overwegen: de observerende beelden, maar vooral ook de filmische keuzes die daaraan zijn voorafgegaan.